หากเรากางแผนที่ประเทศไทยแล้วปักหมุดค้นหา ‘ร้านหนังสืออิสระ’ เราอาจพบความจริงที่น่าใจหายว่า ในหลายจังหวัด พื้นที่เหล่านี้กำลังค่อยๆ เลือนหายไปตามกาลเวลา
ทว่าที่จังหวัดตรัง กลับมีร้านหนังสือที่ซ่อนตัวอยู่ใน community space ย่านถนนห้วยยอด อำเภอเมือง ซึ่งหยัดยืนข้ามผ่านกาลเวลามากว่าหนึ่งทศวรรษ และแตกกิ่งก้านสาขากลายเป็น ‘พื้นที่ทางวัฒนธรรม’ ต่อลมหายใจให้กับคนในเมือง
‘พันธุ์หมาบ้า ตรัง’ คือชื่อของร้านหนังสืออิสระแห่งนั้น พร้อมกรุ่นกลิ่นกาแฟ บทสนทนาข้ามเจเนอเรชัน โรงหนังนอกกระแสขนาดจิ๋ว และมีหัวใจของ ตุ้ม-อรัญญา ทองโอ ผู้ก่อตั้งที่เชื่อมั่นว่า “ร้านหนังสือไม่ใช่แค่ที่ขายหนังสือ แต่มันคือวัฒนธรรมของเมือง”
ในวาระที่ร้านก้าวเข้าสู่ปีที่ 10 และเพิ่งผ่านพ้นการจัดกิจกรรมพิเศษภายใต้ โครงการส่งเสริมระบบนิเวศหนังสือ ของ TK Park เราขอพาคุณไปนั่งล้อมวง ฟังเรื่องราวการเดินทางของร้านหนังสือแห่งนี้ ตั้งแต่วันที่เริ่มต้นจากศูนย์ จนถึงวันที่กลายเป็น ‘บ้าน’ ของใครหลายคน
ย้อนกลับไปเมื่อ 10 กว่าปีก่อน ตุ้ม คือหญิงสาวชาวตรังผู้ใช้ชีวิตคลุกคลีกับการเดินทาง เธอมีอาชีพหลักเป็นนักบัญชีอิสระต้องเดินทางไปวางระบบบัญชีตามจังหวัดต่างๆ วิถีชีวิตที่ชีพจรลงเท้าทำให้เธอค้นพบว่า ตัวเองโปรดปรานและชอบขลุกตัวอยู่ด้วยเสมอเมื่อไปเยือนเมืองใหม่ๆ ถ้าไม่ใช่ร้านนั่งดื่มกินประจำถิ่น ก็มักจะเป็น ‘ร้านหนังสือ’
ต่อมาเมื่อตัดสินใจย้ายกลับมาตั้งรกรากที่บ้านเกิด ตุ้มพบว่า เมืองตรังในเวลานั้นไม่มีพื้นที่สาธารณะ หรือ ‘ที่สุมหัว’ ในแบบที่เธอตามหาเลย
“ทำไมตรังถึงไม่มีร้านหนังสืออิสระ ทำไมไม่มีห้องสมุดเล็กๆ ให้คนมานั่งคุยกัน” คำถามนั้นวนเวียนอยู่ในหัว และกลายเป็นจุดเริ่มต้นของความกล้าที่จะลุกขึ้นมาสร้างมันด้วยตัวเอง
สายตรงถึง ‘ชาติ กอบจิตติ’
ด้วยความชื่นชอบใน ‘พันธุ์หมาบ้า’ (วรรณกรรมของ ชาติ กอบจิตติ ศิลปินแห่งชาติ) ตุ้มจึงตัดสินใจโทรศัพท์หาพี่ชาติ เพื่อขอเปิดร้านในชื่อ พันธุ์หมาบ้า ตรัง
“ตอนโทรหาพี่ชาติ แกบอกว่า โอ้โห เปิดที่ตรังเนี่ยนะ ขนาดหาดใหญ่เขาเปิด เขายังอยู่ไม่ได้เลย”
เมืองตรังในสายตาคนภายนอก อาจดูเงียบเชียบและไม่น่าจะหล่อเลี้ยงร้านหนังสืออิสระได้ แต่ตุ้มอธิบายเป้าหมายที่ชัดเจนว่า ไม่ได้อยากเปิดแค่ร้านขายหนังสือ หรือขายสินค้าของแบรนด์พันธุ์หมาบ้าเท่านั้น เธออยากเปิดร้านหนังสือที่มี Co-working space เล็กๆ ให้คนมาพบปะและทำกิจกรรมเชิงสร้างสรรค์ร่วมกันด้วย
เมื่อเห็นถึงความตั้งใจจริง ชาติ กอบจิตติ จึงอนุญาตและลงมาช่วยดูพื้นที่ด้วยตนเอง จนร้านพันธุ์หมาบ้า ตรัง ถือกำเนิดขึ้นในเดือนพฤษภาคม ปี 2559
แม้จะเป็นนักอ่านตัวยง ทว่าแรงบันดาลใจของตุ้ม ไม่ใช่การสร้างนักอ่านผู้ยิ่งใหญ่ ลึกๆ แล้วเธอโหยหา ‘ความปกติ’ ในยุคที่ตัวเองเติบโตมา การนั่งรถไฟขึ้นล่องกรุงเทพฯ-ตรัง แล้วเห็นคนนั่งฝั่งตรงข้ามถือหนังสืออ่านเพื่อฆ่าเวลา คือภาพที่แสนจะธรรมดา
“ยุคเรามันเหมือนโดนบังคับให้ต้องอ่านหนังสือ เพราะมันไม่มีอะไรอย่างอื่น แต่ยุคนี้เด็กมีตัวเลือกเยอะ การจะปลูกฝังให้คนหยิบหนังสือเล่มขึ้นมาอ่าน มันคือมนต์เสน่ห์ เราแค่อยากให้ความคลาสสิกของการอ่านยังคงอยู่กับคนรุ่นใหม่ โดยที่ไม่ได้ขัดแย้งกับวิถีชีวิตของเขา แค่มีเวลาว่างนิดนึงแล้วหยิบหนังสือขึ้นมาอ่าน… แค่นี้เลย” ตุ้มอธิบาย
สายใยแห่งตัวอักษรและแผ่นฟิล์ม
ตุ้มเท้าความว่า ความท้าทายในช่วงแรกคือการทำความเข้าใจกับคนในพื้นที่ เพราะร้านพันธุ์หมาบ้า ตรัง ไม่ใช่ร้านหนังสือตามห้างสรรพสินค้า มีแต่สเปซกว้างขวาง มุมกาแฟ และห้องสมุด
“หนังสือทุกเล่มในร้าน หยิบไปนั่งอ่านได้เลย” เธอแก้ปัญหาด้วยการสร้างกติกาใจที่ใจกว้างที่สุด
“เรานึกถึงตัวเองตอนเด็กๆ ว่ามันต้องมีหนังสือบางเล่มที่เราอยากได้ แต่เราไม่มีกำลังซื้อ เราเลยบอกว่าทุกคนเข้าไปหยิบหนังสือทุกเล่มอ่านได้เลย อ่านแล้วชอบค่อยซื้อกลับไป แต่ถ้าเล่มไหนอยู่ในหมวดห้องสมุด ก็ยืมกลับบ้านไปเลยฟรีๆ แค่ส่งข้อความพร้อมถ่ายรูปหนังสือแจ้งไว้ทางเพจ”
กติกานี้ทำให้ร้านเต็มไปด้วยลูกค้าประจำหลากหลายกลุ่ม ตั้งแต่นักเขียน อาจารย์วัยเกษียณ ไปจนถึงเด็กรุ่นใหม่ ที่เข้ามาใช้พื้นที่เพื่อนั่งอ่านหนังสือ ทำการบ้าน หรือกระทั่งพ่อแม่ที่ขับรถมาหย่อนลูกๆ ทิ้งไว้ที่ร้านตั้งแต่เช้าจรดเย็น เพราะเชื่อมั่นว่าเป็นพื้นที่ปลอดภัย
เรื่องราวที่สะท้อนคุณค่าของร้านได้ดี คือเรื่องของลูกค้าชายคนหนึ่งที่แวะเวียนมาอ่านหนังสือจนถึงดึกดื่น เมื่อตุ้มเข้าไปพูดคุยจึงรู้ว่า เขาเป็นตำรวจตระเวนชายแดน ปฏิบัติหน้าที่อยู่ไกลถึง 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ และกลับมาตรังได้แค่เดือนละครั้ง
“เขาเล่าว่าที่นั่นไม่มีร้านหนังสือ มีแต่ร้านกาแฟที่มีหนังสือนิดหน่อย เวลาเข้าเวรมันไม่มีอะไรทำนอกจากอ่านหนังสือ เราก็เลยบอกว่า ถ้างั้นยืมไปเลย กลับมาตรังเดือนหน้าค่อยเอามาคืน หลังจากนั้นเขาก็จะยืมหนังสือไปทีละ 3 เล่ม และซื้อเล่มใหม่กลับไปด้วยทุกครั้ง นี่คือลูกค้าที่ทำให้เรารู้สึกว่า เอ้อ… เรามีความสุขจังเลยที่ได้เปิดร้านหนังสือ”
นอกเหนือจากหนังสือ พันธุ์หมาบ้า ตรัง ยังขยายขอบเขตจากตัวอักษรไปสู่แผ่นฟิล์ม ตุ้มมองว่าวรรณกรรม ดนตรี และภาพยนตร์ ล้วนเป็นศาสตร์แห่ง ‘การเล่าเรื่อง’ ทั้งสิ้น
จากความชอบดูหนัง นำไปสู่การเชื่อมโยงเครือข่ายร้านหนังสือในภาคใต้ ตั้งกลุ่มฉายหนังอิสระ ‘Backyard Trang Cinematic’ จนกระทั่งน้องๆ ในกลุ่มได้ส่งโปรเจกต์ประกวดและได้รับทุนสนับสนุน เปลี่ยนพื้นที่ว่างในร้านให้กลายเป็นโรงหนัง ‘Microcinema’ อย่างจริงจัง
ผลลัพธ์ที่เหนือความคาดหมายคือ โรงหนังเล็กๆ แห่งนี้กลายเป็นพื้นที่จุดประกายฝัน มีน้องๆ มัธยมกลุ่มหนึ่งมาดูหนังและเสวนาเป็นประจำ จนในที่สุดก็สามารถสอบเข้าเรียนต่อด้านภาพยนตร์ได้ยกแก๊ง และเมื่อปิดเทอม พวกเขาก็จะกลับมารวมตัวกันที่นี่เสมอ
การเดินทาง 10 ปีของพันธุ์หมาบ้า ตรัง
เมื่อเอ่ยชื่อ ‘พันธุ์หมาบ้า’ หลายคนมักติดภาพจำในอดีตว่าเป็นร้านขายเสื้อผ้าหรือสินค้าที่ระลึกของชาติ กอบจิตติ และเข้าใจผิดว่าคงมีขายแค่หนังสือของศิลปินแห่งชาติท่านนี้เท่านั้น ทว่าตุ้มได้นิยามตัวตนของ พันธุ์หมาบ้า ตรัง ในเวอร์ชันปัจจุบันไว้อย่างชัดเจนว่า
“ปัจจุบันสินค้าแบรนด์พันธุ์หมาบ้า ขยับไปอยู่บนออนไลน์เป็นหลักแล้วค่ะ สำหรับหน้าร้านที่ตรัง เราคือ คาเฟ่หนังสือ เป็นพื้นที่ที่คุณสามารถมาใช้เวลาชิลล์ๆ ได้นานๆ มีหนังสือ ของหลากหลาย ไม่ใช่แค่ของพี่ชาติ มีมุมกาแฟ มีโซนห้องสมุด มีกิจกรรมศิลปะ ดนตรี ฉายหนัง หมุนเวียนกันไป”
ในวาระครบรอบ 10 ปี ร้านได้รับการสนับสนุนจากโครงการส่งเสริมระบบนิเวศหนังสือ ของ TK Park เพื่อจัดงานเฉลิมฉลองครั้งสำคัญ โดยมีจุดประสงค์หลักเพื่อตอกย้ำบทบาทของร้านหนังสือที่มีต่อการพัฒนาเมือง ซึ่งมีกิจกรรมไฮไลต์ที่น่าสนใจ ได้แก่
Talk: เสวนา ‘ร้านหนังสือกับเมือง’ ที่ได้เครือข่าย ทั้งอาจารย์มหาวิทยาลัย ผู้อำนวยการสำนักการศึกษาเทศบาลนครตรัง และ ชาติ กอบจิตติ มาร่วมสะท้อนมุมมอง โดยพี่ชาติได้เน้นย้ำบนเวทีว่า “การที่เมืองเมืองหนึ่งมีร้านหนังสืออยู่ มันไม่ใช่แค่ธุรกิจของใครคนใดคนหนึ่ง แต่มันคือวัฒนธรรมของเมือง”
Movie: จัดฉายภาพยนตร์เรื่อง ‘พันธุ์หมาบ้า’ ดัดแปลงมาจากนวนิยายชื่อดังของ ชาติ กอบจิตติ กำกับโดย สหรัฐ วิไลเนตร และนำแสดงโดยนักแสดงชื่อดังในยุคนั้น เช่น พงษ์พัฒน์ วชิรบรรจง และอำพล ลำพูน
Exhibition: ‘PhanMaBa reCOVER’ นิทรรศการภาพปกหนังสือพันธุ์หมาบ้า ตั้งแต่ตีพิมพ์ครั้งแรก ปี 2531 ถึงฉบับพิมพ์ครั้งที่ 30 ปี 2564
นอกจากนี้ยังมีกิจกรรมแลกเปลี่ยนหนังสือ ‘PhanMaBa Book Swap’ ที่ชวนคนถือหนังสือมาแลกกัน “ทุกคนถือหนังสือที่ตัวเองรัก และคิดว่าดีที่สุดมาแลกกัน บรรยากาศการพูดคุยป้ายยาหนังสือกันมันสนุกมาก จนเราตัดสินใจว่าหลังจบโครงการนี้ เราจะทำมุมแลกหนังสือแบบนี้ไว้ในร้านอย่างถาวรเลย”
บทสรุปและก้าวต่อไป: การถือกำเนิดของ ‘ย่านพันธุ์หมาบ้า’
เมื่อถามถึงเป้าหมายในอนาคต ตุ้มสะท้อนปัญหาของเด็กรุ่นใหม่ในหลายจังหวัดที่เรียนจบแล้วกลับมาอยู่บ้านเกิด แต่ไม่มีพื้นที่หรือกิจกรรมรองรับศักยภาพของพวกเขาเลย
นี่คือแรงบันดาลใจสำคัญที่ทำให้เธอวางแผนขยายสเกลสู่การสร้าง ‘ย่านพันธุ์หมาบ้า’ (Phan Ma Ba Neighborhood)
“พื้นที่สุดซอยของเราตอนนี้ มันกำลังกลายเป็นแหล่งรวมกลุ่มคนที่ชอบทำกิจกรรม เรามีร้านหนังสือ มีคาเฟ่ มีร้านอาหาร มีโรงหนังที่กำลังจะเสร็จสมบูรณ์ และมีลานกว้างข้างๆ ที่เราตั้งใจจะเปิดเป็น Pop-up Market ทุกสุดสัปดาห์
“พื้นที่ตรงนี้จะเป็นแกนหลักที่ดึงเด็กรุ่นใหม่ให้กลับมามีพื้นที่ทำกิจกรรมร่วมกัน มันจึงไม่ใช่แค่ร้านหนังสือของพี่ชาติอีกต่อไป แต่เป็นย่านของทุกคน”
ช่วงท้ายของบทสนทนา ตุ้มตั้งข้อสังเกตถึงการสนับสนุนกิจกรรมแนวนี้จากภาคส่วนต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง เธอบอกว่านี่คือครั้งแรกในรอบ 10 ปี ที่ร้านได้รับการสนับสนุนงบประมาณในการจัดกิจกรรมอย่างเป็นทางการ
“ที่ผ่านมาเราขับเคลื่อนด้วยตัวเองมาตลอด ต้องขอบคุณ TK Park มากๆ ที่เห็นความสำคัญ อยากให้มีหน่วยงานส่วนกลางเข้ามาสนับสนุนพื้นที่ลักษณะนี้ในต่างจังหวัดเยอะๆ เพราะมันทำให้เราสามารถขยับตัวทำกิจกรรมที่ลึกซึ้งและส่งผลกระทบต่อเมืองได้มากขึ้นจริงๆ”
ตลอด 10 ปีที่ผ่านมา ‘พันธุ์หมาบ้า ตรัง’ ไม่ได้อยู่อย่างโดดเดี่ยวและอยู่รอดได้ด้วยตัวของมันเอง ทว่าถูกหล่อเลี้ยงด้วยผู้คนที่มีความสนใจคล้ายคลึงกัน และในขณะเดียวกันร้านแห่งนี้ก็ทำหน้าที่หล่อเลี้ยงจิตวิญญาณ ถักทอวัฒนธรรม และบุกเบิก ‘ย่านสร้างสรรค์’ ที่โอบกอดความฝันของผู้คนในจังหวัดตรังจากรุ่นสู่รุ่น
Cover Photo: Phanmaba Trang
