สร้างพื้นที่ให้เด็กสองภาษาได้เติบโต บนโลกแห่งความหลากหลายในไอร์แลนด์

          ภาษาแรกในชีวิตเรา อาจไม่ใช่ภาษาหลักที่ใช้ตอนโต บางครั้งก็เป็นภาษาที่บันทึกเสียงหัวเราะของแม่ไว้ 

          ประโยคนี้อ่านแล้วก็ดูช่างธรรมดา กลับกันมันได้ช่วยย้ำเตือนให้รู้ว่า ตัวตนและรากเหง้าของเราอยู่ที่ใด

          สำหรับเด็กที่เติบโตมาในสภาพแวดล้อมซึ่งมีมากกว่าหนึ่งภาษา การรักษาความหลากหลายเหล่านี้ไว้จึงมีความหมายกับพวกเขามาก เพราะเมื่อภาษาใดเลือนหายไป ความทรงจำ ความสัมพันธ์ และความรู้สึกว่าเป็นส่วนหนึ่งของครอบครัวก็จะค่อยๆ อันตรธานตาม 

          ซึ่งไอร์แลนด์ Mother Tongues กำลังพยายามทำให้เรื่องในบ้าน กลายเป็นเรื่องที่สังคมควรมองเห็นและให้คุณค่า ผ่านศิลปะ การศึกษา และพื้นที่อิสระด้านภาษาสำหรับเด็กๆ โดยไม่รู้สึกว่าภาษาของตัวเองเป็นส่วนเกิน

          ไอร์แลนด์ในวันนี้ไม่ได้พูดด้วยภาษาเดียวอีกต่อไป เมื่อปี 2022 ข้อมูลจาก Central Statistics Office (CSO) พบว่ามีประชากรมากกว่า 750,000 คนพูดภาษาอื่นนอกจากภาษาอังกฤษหรือภาษาไอริชที่บ้าน

          แม้ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนการเปลี่ยนแปลงในเชิงประชากรศาสตร์ แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่าตัวเลขคือคำถามว่า “เมื่อเด็กจำนวนมากเติบโตขึ้นโดยมีภาษาแม่ต่างจากภาษาหลักของสังคม ระบบการศึกษาและชุมชนจะทำอย่างไรกับภาษาติดตัวของพวกเขา” เพราะภาษาเหล่านี้เกี่ยวข้องกับตัวตน ความสัมพันธ์ในครอบครัว ความรู้สึกเป็นเจ้าของ และการมีส่วนร่วมกับสังคม 

          นี่คือช่องว่างซึ่ง Mother Tongues พยายามเข้าไปทำงาน ไม่ใช่เพื่อให้เด็กเลือกว่าจะเป็นคนของที่นี่ หรือแม้กระทั่งรักษาภาษาของครอบครัวไว้ แต่เพื่อทำให้สองสิ่งนี้สามารถเกิดขึ้นพร้อมกันได้

อัญเชิญงานวิจัยลงจากหิ้ง สร้างที่ทางให้ภาษาแม่

          ก่อนการก่อตั้ง Mother Tongues ในปี 2017 ดร.ฟรานเชสกา ลา มอร์เกีย (Dr. Francesca La Morgia) ใช้เวลาหลายปีทำงานด้านภาษาศาสตร์และการสื่อสารสองภาษา (Bilingualism) มีพื้นฐานด้านภาษาศาสตร์และปรัชญาจาก Sapienza University of Rome ก่อนจะไปศึกษาต่อด้านภาษาศาสตร์ประยุกต์ ที่วิทยาลัยทรินิตี ดับลิน (Trinity College Dublin) และปริญญาเอกด้านการเรียนรู้ภาษาแบบสองภาษาที่มหาวิทยาลัยดับลินซิตี (Dublin City University) 

          งานวิจัยของเธอครอบคลุมเรื่องการพัฒนาภาษาในเด็กสองภาษา การส่งต่อภาษาในครอบครัว และภาษาดั้งเดิม ซึ่งหมายถึงภาษาที่เชื่อมโยงกับภูมิหลังทางวัฒนธรรมของครอบครัว สิ่งที่เธอพบจากการวิจัยไม่ได้หยุดอยู่ที่คำถามว่า เด็กเรียนภาษาได้อย่างไร เพราะมันยังต่อยอดไปสู่คำถามที่ใหญ่กว่า นั่นคือ ถ้าเรารู้ว่าภาษาของครอบครัวมีความสำคัญ แล้วทำไมองค์ความรู้เหล่านี้จึงไปไม่ถึงพ่อแม่ ครู และชุมชนด้วย

          ตลอดหลายสิบปีที่ผ่านมีงานวิจัยระดับสากลหลายชิ้นยืนยันตรงกันว่า เด็กที่มีรากฐานภาษาแม่แข็งแรง จะมีความคล่องตัวในการเรียนภาษาที่สองและมีส่วนผลักดันให้สมองพัฒนาโครงสร้างการคิดเชิงตรรกะ ทักษะการอ่านเขียน และความยืดหยุ่นทางปัญญาได้ แต่ในชีวิตจริงบนท้องถนนไอร์แลนด์ ข้อค้นพบทางวิชาการกลับเดินทางไปไม่ถึงห้องนั่งเล่นของครอบครัวและห้องพักครู

          “หลังจากทำงานวิจัยทางวิชาการมากว่าสิบปี ฉันตระหนักได้ว่างานวิจัยที่นอนนิ่งอยู่บนหิ้งไม่อาจเปลี่ยนชีวิตใครได้ ถึงเวลาแล้วที่เราต้องนำข้อความเชิงบวกเกี่ยวกับเด็กสองภาษาออกจากรั้วมหาวิทยาลัยไปสู่พ่อแม่ ครู และผู้เชี่ยวชาญที่ทำงานกับเด็กในชีวิตจริง” ดร.ฟรานเชสกา ซึ่งเป็นผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการพูดถึงจุดเริ่มต้น

          Mother Tongues ส่งเสริมความหลากหลายทั้งด้านภาษา และวัฒนธรรมผ่านการศึกษา ศิลปะ และการทำงานกับชุมชน เป้าหมายเพื่อช่วยให้เด็กพูดได้หลายภาษา และทำลายกำแพงที่นำไปสู่การเหยียดเชื้อชาติ รวมถึงการถูกตัดขาดจากสังคม

          นี่คือจุดที่องค์กรแตกต่างจากโรงเรียนสอนภาษา

          ในช่วงเวลานั้น บริบทของไอร์แลนด์กำลังเปลี่ยนผ่านอย่างรวดเร็วจนน่าตื่นตระหนก เกาะที่เคยส่งออกผู้คนไปยังทั่วทุกมุมโลกเนื่องจากความยากจนและสงคราม กลับกลายเป็นหมุดหมายปลายทางของผู้คนจากทั่วโลก มีภาษาที่ใช้สื่อสารภายในครัวเรือนมากกว่า 200 ภาษา ประชากรมากกว่า 750,000 คน ใช้ชีวิตประจำวันและสื่อสารกันด้วยภาษาที่หลากหลายมากกว่าหนึ่งภาษา

           ทว่าภายใต้ภาพสะท้อนความแตกต่างอันงดงามนี้ โครงสร้างเชิงระบบกลับยังคงทำงานอยู่บนฐานคิดแบบภาษาเดียว (Monolingual) ระบบโรงเรียนส่วนใหญ่ยังมองเด็กที่พูดภาษาอื่นผ่านแว่นตาแห่งความบกพร่อง โดยประเมินว่าภาษาแม่ คืออุปสรรคที่ต้องเร่งกำจัดเพื่อให้เด็กกลืนกลายเข้าสู่ภาษาอังกฤษโดยเร็วที่สุด 

          เด็กนับพันคนจึงเติบโตขึ้นมาท่ามกลางความเงียบงัน ถูกตัดขาดจากภาษาแม่และมรดกทางวัฒนธรรมของบรรพบุรุษ กลายเป็นคนแปลกหน้าในบ้านของตนเอง พร้อมแบกรับความเปราะบางทางจิตใจยากเกินกว่าใครมองเห็น

มองภาษาในฐานะเครื่องมือกะเทาะการเหยียดเชื้อชาติและความโดดเดี่ยว

          การเปลี่ยนแปลงทางประชากรศาสตร์ของไอร์แลนด์ทำให้คำถามเรื่องภาษาไม่ใช่เรื่องเฉพาะกลุ่มอีกต่อไป 

          ปี 2022 ภาษาโปแลนด์เป็นภาษาต่างประเทศที่ได้รับความนิยมเป็นอย่างมาก ตามด้วยภาษาโรมาเนีย และภาษาฝรั่งเศส รวมถึงภาษาโปรตุเกสที่เพิ่มขึ้นมาอย่างชัดเจนในช่วงหลายปีนี้ แต่ตัวเลขที่น่าสนใจกว่านั้นคือ มีเด็กอายุต่ำกว่า 12 ปี ประมาณ 128,000 คนที่พูดภาษาอื่นนอกเหนือจากภาษาอังกฤษหรือภาษาไอริชที่บ้าน และในดับลินเพียงเมืองเดียวมีการสื่อสารมากกว่า 100 ภาษาในครัวเรือน 

          ตามข้อมูลที่ Mother Tongues อ้างอิงจาก CSO ตัวเลขเหล่านี้นอกจากจะบอกว่าประชากรไอร์แลนด์กำลังพูดภาษาต่างๆ มากขึ้นแล้วเด็กจำนวนมากกำลังเติบโตขึ้นท่ามกลางโลกที่มีอย่างน้อย 2 ภาษา นั่นคือ ภาษาที่ใช้ในบ้านและภาษาที่สังคมส่วนใหญ่ใช้ในการศึกษา การทำงาน และการใช้ชีวิตร่วมกัน

ดังนั้น โจทย์สำคัญในสมาการนี้คือพวกเขาจะรักษาภาษาของครอบครัวพร้อมความรู้สึกว่าเป็นส่วนหนึ่งของสังคมที่ใหญ่ขึ้นไว้ได้หรือไม่ ภาษาเป็นเครื่องมือส่งข้อมูลจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่งก็จริง แต่มันยังเป็นการสร้างความสัมพันธ์ ตัวตน และความทรงจำอีกด้วย เมื่อภาษาของครอบครัวกลายเป็นสิ่งไม่เข้าพวก เด็กอาจสูญเสียทั้งภาษา ทั้งพื้นที่แห่งการถูกยอมรับไปในคราวเดียวกัน

          บางครั้งความแปลกแยกทางสังคมก็เริ่มจากความเงียบ ความกระอักกระอ่วนใจ เมื่อได้ยินเสียงที่ไม่คุ้นเคยและสายตาที่มองตัวเราว่าเป็นคนอื่นอยู่ตลอดเวลา

          ในทางกลับกัน หากพื้นที่สาธารณะ โรงเรียน และชุมชนสามารถสร้างการยอมรับในความหลากหลายทางภาษาและวัฒนธรรมได้สิ่งนี้อาจกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการพบปะมากกว่าจะเป็นกำแพงแบ่งผู้คนออกจากกัน 

          Mother Tongues จึงวางยุทธศาสตร์ข้ามภาคส่วน โดยการทำงานร่วมกับสถาบันการศึกษา หน่วยงานภาครัฐ และองค์กรด้านวัฒนธรรม เช่น The Arts Council of Ireland  เพื่อใช้ศิลปะร่วมสมัยเป็นเครื่องมือกะเทาะกำแพงอคติ ใช้ประโยชน์จากความหลากหลายทางภาษาด้วยการเปิดพื้นที่เพื่อพบปะ เรียนรู้ และสร้างการมีส่วนร่วม

          สำหรับที่นี่ ศิลปะ คือภาษาสากล เด็กๆ และผู้ปกครองสามารถสื่อสารกันได้โดยไม่ต้องแปล เมื่อพวกเขาได้ร่วมกันปั้นดินเหนียว วาดภาพ ระบายสี เต้นรำ หรือส่งต่อจังหวะกลอง ความตึงเครียดจะหายไป เหลือไว้เพียงพื้นที่ว่างที่เปิดรับความแตกต่างอย่างเท่าเทียม ยุทธศาสตร์นี้มุ่งเน้นการเปลี่ยนผ่านจากการบูรณาการแบบสงเคราะห์ สู่การสร้างความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งอย่างแท้จริง

           “การบูรณาการทางสังคมที่แท้จริงไม่ใช่แค่การเปิดประตูให้คนอื่นเข้ามานั่งในห้อง แต่เป็นการทำให้พวกเขารู้สึกว่าห้องนี้เป็นของพวกเขาด้วย มันคือเรื่องของความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่ง การมีส่วนร่วมอย่างมีความหมาย และการที่ตัวตนทางวัฒนธรรมของพวกเขาได้รับการมองเห็นและยกย่องในพื้นที่สาธารณะ” ดร.ฟรานเชสกา ให้สัมภาษณ์

          การประสานพลังกับศูนย์ศิลปะในชุมชน อย่าง Rua Red South Dublin Arts Centre และโรงละคร The Civic Theatre ในย่านทัลลอฮ์ (Tallaght) ซึ่งเป็นย่านที่มีความหลากหลายของประชากรและผู้ลี้ภัยสูงแห่งหนึ่งของไอร์แลนด์ ได้สร้างสิ่งที่นักสังคมวิทยาเรียกว่า ‘พื้นที่ระหว่างวัฒนธรรม’ (Intercultural Third Spaces) พื้นที่เหล่านี้ต้อนรับทุกเรื่องเล่า ทุกสำเนียง และทุกความทรงจำ

          เมื่อพ่อแม่ชาวไนจีเรีย พ่อแม่ชาวโปแลนด์ และพ่อแม่ชาวไอริชดั้งเดิมได้มานั่งทำงานศิลปะเคียงข้างกัน เห็นลูกๆ ของพวกเขากระโดดโลดเต้นไปตามจังหวะดนตรีเดียวกัน กำแพงแห่งความแปลกแยกที่สังคมเคยก่อไว้จะเริ่มพังทลายลง การเฉลิมฉลองอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมในที่แจ้งเช่นนี้ ได้เปลี่ยนความแตกต่างจากสิ่งที่น่าหวาดระแวง ให้กลายเป็นความมั่งคั่งร่วมกันของชุมชน

          กิจกรรมเหล่านี้ สร้างพื้นที่ของการพบกันก่อนที่ผู้คนจะต้องอธิบายว่าตัวเองเป็นใครมาจากไหน หรือพูดภาษาอะไร นั่นทำให้ความต่างทางภาษา ซึ่งในห้องเรียนหรือพื้นที่ราชการอาจถูกมองว่าเป็นข้อจำกัด กลับกลายเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์ร่วม

          เมื่อผู้คนได้พบกันในฐานะเพื่อนบ้าน พ่อแม่ ศิลปิน หรือผู้ชม มากกว่าจะถูกนิยามด้วยสถานะว่าเป็นผู้อพยพ คนท้องถิ่น หรือคนที่พูดภาษาอังกฤษไม่คล่อง ระยะห่างระหว่างกลุ่มก็มีโอกาสลดลง ทำให้ความสัมพันธ์ซึ่งดูเล็กและธรรมดาเป็นวัตถุดิบที่สร้างความไว้วางใจได้

สร้างพื้นที่ให้ภาษาเติบโตในครอบครัว

          หนึ่งในความเข้าใจผิดเกี่ยวกับเด็กสองภาษา คือหากพ่อแม่พูดภาษาแม่กับลูกทุกวัน เด็กก็น่าจะพูดภาษานั้นได้โดยธรรมชาติ แต่ความเป็นจริงซับซ้อนกว่านั้นมาก

          เด็กอาจได้ยินภาษาของตัวเองที่บ้าน แต่เมื่อเข้าโรงเรียนและเริ่มมีเพื่อน ภาษาอังกฤษอาจกลายเป็นภาษาที่เด็กใช้ในสถานการณ์ต่างๆ มากกว่า ทั้งตอนเล่นกับเพื่อน ตอนดู YouTube ตอนใช้ค้นข้อมูลและทำการบ้านไปจนถึงเมื่อใช้สร้างความสัมพันธ์กับคนรุ่นเดียวกัน

          ขณะที่ภาษาแม่อาจเหลืออยู่ในบทสนทนากับพ่อแม่เพียงบางช่วงของวัน

          งานวิจัยด้าน Family Language Policy ชี้ให้เห็นว่า แม้พ่อแม่จะมีความพากเพียรสูงในการส่งต่อภาษา แต่ผลลัพธ์ต้องพิจารณาร่วมกับ ความสามารถของพ่อแม่ ทรัพยากรที่มี การสนับสนุนจากคนรอบข้าง ตลอดจนสถานะของภาษานั้นในสังคม 

          หรือพูดอีกนัยหนึ่งคือ การรักษาภาษาไม่ได้เกิดขึ้นภายในบ้านเพียงลำพัง หากต้องอาศัยนิเวศของภาษา (language ecology) ที่แวดล้อมเด็กด้วย เช่น เด็กมีโอกาสใช้ภาษาอังกฤษวันละหลายชั่วโมง แต่มีโอกาสใช้ภาษาแม่เพียงไม่กี่ชั่วโมงต่อสัปดาห์ แน่นอนว่าภาษาอังกฤษของเขาจะค่อยๆ แข็งแรงขึ้น ขณะที่ขอบเขตการใช้ภาษาแม่ค่อยๆ แคบลง 

          ข้อมูลและประสบการณ์ที่ Mother Tongues นำเสนอปัญหานี้ไว้ได้อย่างน่าสนใจ 

          แม้พ่อแม่จำนวนมากพยายามพูดภาษาแม่กับลูก แต่เด็กไม่ได้ตอบกลับด้วยภาษานั้นเสมอไป และหลายครอบครัวก็รู้สึกว่าพวกเขาแทบไม่ได้รับการสนับสนุนจากชุมชนหรือสังคมในการรักษาภาษาของครอบครัว

          ความพยายามของคนในครอบครัว จึงอาจไม่ใช่ปัญหา หากคือเด็กมีพื้นที่ให้ใช้ภาษานั้นมากพอหรือไม่ 

          นี่เป็นเหตุผลที่ Mother Tongues พยายามช่วยพ่อแม่ด้วยการบอกว่า นอกจากต้องสอนภาษาให้ลูกแล้ว ก็ต้องชวนพวกเขาคิดใหม่ด้วยว่าจะสร้างโอกาสให้ภาษาเหล่านั้นปรากฏอยู่ในชีวิตประจำวันของเด็กได้อย่างไร และจะทำเชื่อมโยงภาษากับประสบการณ์ได้อย่างไรให้มีความหมายโดยไม่เป็นการสร้างภาระให้เด็ก

          คำถามนี้อาจปรากฏขึ้นเงียบๆ บนโต๊ะอาหารในบ้านของครอบครัวผู้ย้ายถิ่นฐานหลายหลัง  แต่เมื่อเวลาผ่านไป บทสนทนาที่เคยเป็นพื้นที่สำหรับพูดคุยเรื่องการเรียน ความรู้สึก ความฝัน หรือเรื่องราวของครอบครัว อาจค่อยๆ หดสั้นลงเหลือเพียงบทสนทนาในชีวิตประจำวัน แน่นอนว่าสิ่งที่สูญหายไปคือทักษะทางภาษา มากไปกว่านั้นคือโอกาสในการส่งต่อความทรงจำ เรื่องเล่า อารมณ์ ความรู้ และมุมมองระหว่างคนต่างรุ่นด้วย

          สำหรับพ่อแม่บางคน ภาษาแม่คือการแสดงออกซึ่งความรัก ปลอบโยนลูก เรื่องเล่าวัยเด็ก หรือถ้อยคำที่ใช้อธิบายความรู้สึกอันละเอียดอ่อน เมื่อมันถูกใช้น้อยลง ความสัมพันธ์ระหว่างรุ่นก็ต้องปรับตัวไปพร้อมกัน

          Mother Tongues จึงออกแบบเครื่องมือและกิจกรรมที่ช่วยให้พ่อแม่สามารถส่งต่อภาษาในฐานะการสร้างความสัมพันธ์ Mother Tongues – For Parents ได้รวบรวมคำแนะนำ ทรัพยากร และแนวทางสำหรับครอบครัวพหุภาษาช่วยให้พ่อแม่ตัดสินใจเรื่องการใช้ภาษาในบ้านได้อย่างเหมาะสมกับบริบทของครอบครัว

          สำหรับครอบครัวที่ต้องการคำแนะนำเฉพาะเจาะจง องค์กรจะให้คำปรึกษาด้านภาษาแบบรายบุคคล ซึ่งช่วยให้พ่อแม่สำรวจรูปแบบการใช้ภาษาของครอบครัวและร่วมกันวางแนวทางด้าน Family Language Policy ที่นำไปใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน

          นี่คือจุดที่แนวคิดเรื่องนิเวศของภาษามีความสำคัญ พวกเขาพลิกการรักษาภาษาด้วยการเพิ่มชั่วโมงเรียนเป็นการสร้างบริบทใหม่ๆ ที่ทำให้เด็กอยากใช้ภาษานั้นด้วยตัวเอง

          ดังนั้นการเป็นพ่อแม่ในครอบครัวพหุภาษาจากมุมมองของ Mother Tongues จึงหมายถึงการเป็นผู้สร้างพื้นที่ให้ลูกเข้าใจว่าภาษาของครอบครัวยังมีที่ทางในโลกของเขา

Language Explorers พื้นที่มหัศจรรย์ของเด็กวัย 3–6 ขวบ ที่ทุกสำเนียงคือเวทมนตร์

          ถ้าหากจะมีพื้นที่ไหนที่สะท้อนปรัชญาของ Mother Tongues ได้อย่างชัดเจนที่สุด พื้นที่นั้นอาจเป็น Language Explorers กิจกรรมศิลปะเชิงสร้างสรรค์สำหรับเด็กอายุ 3–6 ปีและครอบครัว หนึ่งในโปรแกรมเรือธงขององค์กร โดยเริ่มต้นจากคำถามว่าจะทำอย่างไรให้เด็กได้สำรวจภาษาและวัฒนธรรมของตัวเองไปพร้อมกับคนอื่นๆ อย่างสนุกและรู้สึกปลอดภัย ซึ่งคำตอบนั้นกว้างและหลากหลายมาก โดยมีศิลปินพหุภาษาที่ผ่านการฝึกอบรมเป็นผู้ดำเนินกิจกรรม โปรแกรมนี้ใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษาหลักเพื่อให้ทุกคนสามารถติดตามร่วมกันได้ แต่ในเวลาเดียวกัน เด็กและผู้ใหญ่ได้รับการสนับสนุนให้ใช้ภาษาของตนเองอย่างภาคภูมิใจ ไม่ว่าจะเป็นภาษาแม่ ภาษาที่สอง หรือภาษาอื่นๆ ที่พวกเขาคุ้นเคย

          นี่คือจุดที่ Language Explorers แตกต่างจากห้องเรียนภาษาแบบเดิมภาษาเป็นเครื่องมือสำหรับการเล่น การสร้างความหมาย และการสร้างความสัมพันธ์ เด็กๆ ได้ใช้ภาษาในการเล่านิทาน ร้องเพลง วาดภาพ หรือพูดคุยกับพ่อแม่

          มุมมองการศึกษา แนวทางเช่นนี้เชื่อมโยงกับแนวคิดเรื่องการสื่อสารหลายภาษา (Translanguaging) ซึ่งมองว่าผู้เรียนที่มีหลายภาษาไม่ได้จำเป็นต้องแยกภาษาแต่ละภาษาออกจากกันอย่างเด็ดขาด แต่สามารถดึงทรัพยากรทางภาษาทั้งหมดที่มีอยู่มาใช้ร่วมกันเพื่อสื่อสารและสร้างความหมาย 

          ในสื่อการเรียนรู้ของระบบการศึกษาของไอร์แลนด์เอง แนวทางที่พัฒนาร่วมกับ ดร. ฟรานเชสกา เปิดโอกาสให้เด็กสร้างบทสนทนาในภาษาใดก็ได้ที่พวกเขารู้ รวมถึงใช้ท่าทางและสีหน้าเมื่อภาษาในบทสนทนาไม่ใช่ภาษาที่เพื่อนทุกคนเข้าใจ

          หัวใจของกระบวนการอยู่ที่ศิลปะ โดยกิจกรรมอาจเริ่มต้นจากการเล่านิทาน ก่อนจะต่อยอดไปสู่การเล่นดนตรี และทัศนศิลป์ เด็กๆ จะไม่ได้ถูกประเมินว่าจำคำศัพท์ได้กี่คำ แต่ได้รับโอกาสให้ทดลองใช้ภาษาในบริบทที่มีความหมายสำหรับพวกเขา จูเลียน เซาแมนเด (Juliette Saumande) หนึ่งในศิลปินที่ทำงานกับ Language Explorers อธิบายบรรยากาศของเวิร์กช็อปไว้ว่าเป็นพื้นที่ที่ผ่อนคลายและไม่มีแรงกดดัน 

          “ใช้เวลาไม่นานเลยที่จะทำให้เด็กๆ ไม่ต้องรู้สึกเขินอายเมื่อต้องพูดภาษาชนกลุ่มน้อย เด็กๆ บางคนจะเริ่มอยากยกมือขึ้นมาแบ่งปันคำศัพท์ในภาษาของตัวเองกับคนอื่นๆ ในกลุ่ม”

          สิ่งนี้น่าสนใจเพราะมันชี้ให้เห็นว่า ความรู้สึกของเด็กที่มีต่อภาษาของตัวเองได้เปลี่ยนแปลงไปเช่นเดียวกับระดับความสามารถทางภาษา

          จากภาษาที่เคยต้องเก็บไว้ใช้เฉพาะที่บ้าน ภาษาเดียวกันนั้นกลายเป็นสิ่งที่เด็กภูมิใจที่จะนำออกมาใช้ในพื้นที่สาธารณะได้

          ยิ่งไปกว่านั้นการเปลี่ยนแปลงนี้ก็ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับเด็กอย่างเดียว

          Mother Tongues ออกแบบ Language Explorers ให้เป็นประสบการณ์ร่วมของเด็กและผู้ใหญ่ พ่อแม่จะได้เข้าร่วมเล่น ฟัง เล่า และสำรวจภาษาไปพร้อมกัน นี่จึงกลายเป็นพื้นที่ที่ความสัมพันธ์ระหว่างพ่อแม่กับลูกถูกสร้างขึ้นผ่านกิจกรรมทางศิลปะ และในขณะเดียวกัน ครอบครัวต่างๆ ก็ได้พบปะและเห็นว่าความหลากหลายทางภาษาไม่ได้เป็นเรื่องของคนอื่น แต่เป็นสิ่งที่ทุกคนสามารถนำเข้ามาอยู่ในพื้นที่เดียวกันได้อย่างกลมกลืน

          Mother Tongues ยังต่อยอดประสบการณ์จากเวิร์กช็อปกลับไปสู่บ้านผ่าน Language Explorers Activity Book หนังสือเล่มที่ชวนให้เด็กสังเกตภาษาในโลกรอบตัว ตั้งแต่ป้ายถนน หน้าร้าน ไปจนถึงฉลากอาหาร และเล่นกับคำและภาษาในชีวิตประจำวัน ซึ่งเปิดโอกาสให้เด็กและครอบครัวสำรวจโลกของภาษาผ่านเกม แบบฝึกหัด และกิจกรรมต่างๆ เส้นแบ่งระหว่างพื้นที่เรียนรู้กับพื้นที่ชีวิตก็ค่อยๆ เลือนรางลงเรื่อยๆ

          แนวคิดนี้ได้รับการยอมรับจากหลายเวที หนึ่งในนั้นคือ European Language Label มอบรางวัลให้ Language Explorers ครั้งแรกในปี 2018 และอีกครั้งในปี 2024 ซึ่งยกย่องว่าโครงการมีความสร้างสรรค์และนวัตกรรมด้านการเรียนรู้ การสอน และการส่งเสริมภาษา โดยเฉพาะมิติของความเท่าเทียม ความเป็นหนึ่งเดียวทางสังคม และการมีส่วนร่วมของพลเมือง และในปี 2021 ยังได้รับเลือกจาก HundrED ให้เป็นหนึ่งใน 12 นวัตกรรมจาก 187 โครงการที่ได้รับการคัดเลือกใน Spotlight on Parental Engagement ที่มีศักยภาพในการสร้างความสัมพันธ์ระหว่างโรงเรียนกับครอบครัวให้แข็งแรงขึ้น

          แต่อย่างไรก็ตามสิ่งที่สำคัญที่สุดของ Language Explorers อาจไม่ใช่รางวัลเหล่านี้ เพราะเบื้องหลังแนวคิดทั้งหมดคือการเปลี่ยนคำว่าการเรียนรู้ภาษาให้มีความหมายกว้างกว่าการเรียนคำศัพท์ ซึ่งอาจเป็นหัวใจที่สำคัญที่สุดของการรักษาภาษาในครอบครัวพหุภาษา ไม่ใช่การทำให้เด็กพูดภาษาของบ้านได้สมบูรณ์แบบ แต่เป็นการทำให้เด็กรู้ว่าภาษานั้นยังมีที่อยู่ในโลกของเขา และเขามีสิทธิที่จะใช้มันอย่างภาคภูมิใจ

จากความกังวลสู่ความมั่นใจ

          ที่ผ่านมาการเลี้ยงลูกสองภาษานั้นสร้างคำถามมากมาย เช่น ลูกจะสับสนไหม การพูดหลายภาษาจะทำให้พูดช้าหรือเปล่า ควรพูดภาษาอังกฤษอย่างเดียวเพื่อให้ลูกตามเพื่อนได้ไหม แถมคำถามเหล่านี้อาจดูเป็นเรื่องเล็กๆ ในชีวิตประจำวัน แต่สำหรับพ่อแม่ที่กำลังพยายามส่งต่อภาษาของครอบครัว คำถามเหล่านี้วันหนึ่งจะแปรสภาพเป็นความกังวลที่สะสมขึ้นเรื่อยๆ และส่งผลให้บางครอบครัวตัดสินใจใช้ภาษาแม่น้อยลงแม้ในตอนแรกจะตั้งใจรักษาภาษานั้นไว้ก็ตาม

          Mother Tongues จึงให้ความสำคัญการเข้าถึงความรู้ เพราะบางครั้งสิ่งที่พ่อแม่ต้องการคือข้อมูลที่เพียงพอที่จะทำให้พวกเขาสามารถตัดสินใจได้ด้วยความมั่นใจ

         งานวิจัยที่อาจเต็มไปด้วยศัพท์ทางวิชาการและรายละเอียดที่ซับซ้อน ถูกนำมาเรียบเรียงเป็นคำแนะนำ บทความ วิดีโอ และเครื่องมือที่พ่อแม่สามารถนำไปปรับใช้กับชีวิตประจำวันได้

          “การเติบโตแบบสองภาษาไม่ได้ทำให้เด็กมีแนวโน้มเกิดภาวะล่าช้าทางภาษาเพิ่มขึ้น และหากพ่อแม่กังวลเรื่องพัฒนาการทางภาษา ก็ควรขอคำปรึกษาเช่นเดียวกับกรณีเด็กที่พูดภาษาเดียว ไม่ควรใช้ความเป็นเด็กสองภาษาเป็นเหตุผลว่าต้องรอดูอาการไปเรื่อยๆ” ดร.ฟรานเชสกา ให้สัมภาษณ์ถึงสังคมพหุภาษาที่ถูกมองว่าอาจทำให้การเรียนรู้ภาษาของเด็กนั้นช้าลง ดังนั้นข้อมูลลักษณะนี้จึงมีความสำคัญเพราะมันช่วยรื้อความเชื่อผิดๆ ที่ส่งผลต่อการตัดสินใจของครอบครัวได้โดยตรง

          Learning Hub คลังทรัพยากรที่รวบรวมบทความ คำแนะนำ เครื่องมือ และสื่อการเรียนรู้สำหรับพ่อแม่และครู จึงเกิดขึ้นโดยเนื้อหาครอบคลุมตั้งแต่พัฒนาการของเด็กสองภาษา การอ่านและเขียนในหลายภาษา ไปจนถึงวิธีสร้างสภาพแวดล้อมทางภาษาที่เอื้อต่อการใช้ภาษาแม่ในชีวิตประจำวัน

          นอกจาก Mother Tongues – For Parents ที่ได้กล่าวถึงไปแล้ว ยังมีทรัพยากรที่สามารถดาวน์โหลดและนำไปใช้กับเด็กได้โดยตรง หัวข้อมีตั้งแต่คำแรกที่เด็กสองภาษาควรฝึกพูด First words: how bilingual children learn to talk ไปจนถึงการรักษาภาษาแม่ในช่วงวัยเรียน และวิธีสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อเด็กสองภาษา

          สำหรับโรงเรียนและครู ยังสามารถเข้าถึงทรัพยากรอื่นๆ ได้ฟรี ผ่าน Mother Tongues – Schools and Educators ที่มีทั้งแนวปฏิบัติด้านการศึกษาปฐมวัยและเครื่องมือสำหรับสร้างสภาพแวดล้อมที่เป็นมิตรต่อความหลากหลายทางภาษา ขณะที่สำหรับครูและสถานศึกษา องค์กรสอนการฝึกอบรม เครื่องมือต่างๆ หรือแม้กระทั่งเครือข่ายชุมชนวิชาชีพสำหรับผู้ที่ทำงานกับเด็กจากครอบครัวพหุภาษา 

          ผู้ใช้รายหนึ่งเติบโตในครอบครัวไอริช-ฝรั่งเศสเล่าว่า เธอเคยหยุดพูดภาษาฝรั่งเศสกับลูกคนแรก ก่อนจะตัดสินใจกลับมาใช้อีกครั้งกับลูกคนที่สอง หลังจากได้อ่านบทความของ Mother Tongues “ทั้ง webinars และ toolkits ขององค์กรช่วยให้เรามีแนวทางในการสนับสนุนภาษาที่บ้านมากขึ้น โดยเฉพาะคำแนะนำที่สามารถนำมาปรับใช้กับความต้องการเฉพาะของครอบครัวได้” 

          บทบาทของ Mother Tongues จึงกว้างกว่าการเป็นผู้จัดเวิร์กชอปหรือองค์กรที่ทำงานกับเด็ก เมื่อความรู้เดินทางจากงานวิจัยมาถึงบ้าน ความกังวลก็สามารถเปลี่ยนเป็นความมั่นใจ และเมื่อความมั่นใจเปลี่ยนเป็นการลงมือทำ ภาษาแม่ก็สามารถกลับมาเป็นภาษาที่มีชีวิตอยู่ในบทสนทนาของครอบครัวในท้ายที่สุด

จากเวทีชุมชนสู่โลกยุโรป

          ทุกเดือนกุมภาพันธ์ เมื่อถึงช่วงวันภาษาแม่สากลของยูเนสโก เมืองทัลลา ทางตะวันตกเฉียงใต้ของกรุงดับลินจะกลายเป็นพื้นที่ที่ความหลากหลายทางภาษาถูกนำออกมาให้เห็นอย่างมีชีวิตชีวา ผ่าน Mother Tongues Festival เทศกาลศิลปะและการแสดงพหุภาษาที่จัดขึ้นเป็นประจำทุกปี

          เทศกาลปี 2026 ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ 20–21 กุมภาพันธ์ ในธีม ‘พลังแห่งเรื่องเล่า’ (The Power of Story) ชวนเด็กและครอบครัวมาสำรวจว่าเรื่องเล่า ภาษา และศิลปะสามารถสร้างความเข้าใจระหว่างผู้คนได้อย่างไร โดยภายในงานมีทั้งดนตรี การเล่านิทาน การเต้นรำ ละครกระดาษ และกิจกรรมสำหรับเด็กเล็ก โดยใช้ทั้งภาษาอังกฤษ ไอริช สเปน โปรตุเกส และภาษาอื่นๆ อีกมากมาย

          แนวคิดเดียวกันนี้ยังถูกนำเข้าสู่ระบบการศึกษาด้วยเช่นกัน โดยร่วมกับศูนย์ภาษาสมัยใหม่แห่งยุโรปของสภายุโรป (ECML) ในโครงการ Supporting Multilingual Classrooms จัดเวิร์กชอปแห่งชาติของไอร์แลนด์ เมื่อวันที่ 27–28 กันยายน 2021 มีครู นักการศึกษา ผู้กำหนดนโยบาย และผู้ทำงานด้านการศึกษาเข้าร่วมจำนวน 20 คน จนเกิดเป็นคู่มือ One School, Many Languages ซึ่ง Mother Tongues พัฒนาขึ้นเพื่อช่วยให้โรงเรียนสร้างสภาพแวดล้อมที่เห็นคุณค่าและนำภาษาทั้งหมดของเด็กมาใช้เป็นทรัพยากรในการเรียนรู้ ไม่ใช่มองภาษาเหล่านั้นเป็นอุปสรรค

          จากนั้นแนวคิดเรื่องพหุภาษาได้ขยายออกไปอีกระดับผ่านการเข้าร่วมโครงการยุโรป BABO หรือ Bilingual and Bicultural Outlook ซึ่งเป็นโครงการของ Erasmus+ ที่สนับสนุนด้านการศึกษา ที่เปิดโอกาสให้ผู้เรียนและบุคลากรจากทั่วโลกได้ไปศึกษา แลกเปลี่ยน และพัฒนาทักษะในทวีปยุโรป ระหว่างปี 2022–2025 โครงการมีพันธมิตร 9 แห่งจาก 5 ประเทศ (รวมถึง Mother Tongues จากไอร์แลนด์ด้วย)

          BABO ตั้งคำถามในอีกด้านหนึ่งว่า หากเด็กเล็กกำลังเรียนรู้ภาษาที่สอง เราจะปรับการเรียนรู้นั้นให้เป็นธรรมชาติ สนุก และเหมาะสมกับวัยได้อย่างไร คำตอบของโครงการคือการพัฒนาสื่อการเรียนรู้ที่หลากหลาย ทั้งคู่มือสำหรับครู กิจกรรม เกมกระดาน เกมดิจิทัล การ์ตูน และแอปพลิเคชัน โดยใช้การเล่นเป็นส่วนสำคัญของกระบวนการเรียนรู้

          Mother Tongues ยังนำทรัพยากรจาก BABO มาทำงานต่อในไอร์แลนด์ด้วย โดยในงานเทศกาลปี 2024 ได้เปิดพื้นที่ให้ฮวน ลุยซ์ ซูบิราน (Juan Ruiz Subirán) ผู้อำนวยการของ Baby Erasmus นำเสนอผลของโครงการ พร้อมกับการนำเสนอผลงาน OWL (Our World of Languages) ซึ่งเป็นโครงการเล่าเรื่องที่อาศัยหลักฐานเชิงประจักษ์และศิลปะ ซึ่งได้รับการออกแบบโดย Early Childhood Ireland และ Mother Tongues เพื่อส่งเสริมการใช้ภาษาที่หลากหลายสำหรับทุกคนในสถานศึกษาปฐมวัย

          เมื่อมองภาพทั้งหมดร่วมกัน จะเห็นว่า Mother Tongues ไม่ได้มีเป้าหมายเพียงรักษาภาษาของครอบครัวผู้ย้ายถิ่นฐาน และไม่ได้หมายความว่าเด็กทุกคนจำเป็นต้องพูดได้หลายภาษา แต่สิ่งที่องค์กรพยายามสร้างคือสภาพแวดล้อมที่ทำให้การมีหลายภาษาเป็นเรื่องปกติ

          จากเทศกาลในทัลลา สู่ห้องเรียนในไอร์แลนด์ ต่อไปยังความร่วมมือทางการศึกษาระดับยุโรป แนวคิดเดียวกันจึงค่อยๆ ขยายวงออกไป เพราะเป้าหมายสุดท้ายไม่ใช่การทำให้ทุกคนพูดได้หลายภาษา แต่เป็นการทำให้ทุกคนอยู่ร่วมกับความหลากหลายทางภาษาได้โดยไม่รู้สึกว่าความแตกต่างนั้นเป็นปัญหาใดๆ

ทำไมไอร์แลนด์ต้องให้ความสำคัญกับภาษาแม่ เพราะการพูดได้หลายภาษาคือกุญแจหยุดยั้งความแปลกแยกทางสังคม

          ในช่วง 12 เดือนที่ผ่านมา มีพ่อแม่และเด็กมากกว่า 1,684 คนเข้าร่วม Language Explorers Early Years เด็กระดับประถมมากกว่า 120 คนเข้าร่วม Language Explorers และผู้คนจากกลุ่มพ่อแม่ ครู นักการศึกษา และศิลปินอีกจำนวนมากเข้าร่วมกิจกรรม ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนการเข้าถึงขององค์กร แต่ที่น่าสนใจกว่านั้น คือการสร้างพื้นที่ที่เด็กและครอบครัวไม่จำเป็นต้องทิ้งภาษาและอัตลักษณ์บางส่วนของตัวเองไป

          การประเมิน Language Explorers สำหรับครอบครัวผู้พลัดถิ่นในไอร์แลนด์ ปี 2023–2024 พบว่า กิจกรรมศิลปะและภาษาเปิดพื้นที่ให้ครอบครัวมีส่วนร่วมกับวัฒนธรรมของตนเอง เกิดความรู้สึกเชื่อมโยง ความภาคภูมิใจ และความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นในความหมายที่กว้างกว่าการมีสุขภาพจิตที่ดี

          ขณะที่งานของ Mother Tongues และ Early Childhood Ireland ก็บ่งชี้ว่า อัตลักษณ์ทางภาษาเชื่อมโยงเด็กเข้ากับครอบครัว ชุมชน และความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของสังคม อย่างไรก็ดี การประเมินดังกล่าวเป็นหลักฐานเชิงคุณภาพ ไม่ใช่การทดลองแบบสุ่มที่สามารถพิสูจน์ได้ว่า Language Explorers นั้นลดความโดดเดี่ยวทางสังคม หรือป้องกันภาวะความแปลกแยกได้โดยตรง แต่สิ่งที่แสดงได้อย่างชัดเจนกว่าคือการได้รับการยอมรับ 

          การที่ภาษา วัฒนธรรม และตัวตนของเด็กมีพื้นที่ได้เล่นและเรียนรู้นับว่าเป็นเรื่องสำคัญสำหรับ Mother Tongues และประเด็นนี้ก็สำคัญต่อไอร์แลนด์ด้วย เพราะสังคมที่มีความหลากหลายทางภาษากำลังเผชิญคำถามที่ว่า “การอยู่ร่วมกันหมายถึงการให้ทุกคนพูดภาษาเดียวกัน หรือหมายถึงการสร้างพื้นที่ที่ความแตกต่างสามารถดำรงอยู่ร่วมกันได้”

          ซึ่งองค์กรนี้เลือกคำตอบที่สอง พวกเขาพยายามทำให้ภาษาเหล่านั้นสามารถอยู่ร่วมกับภาษาอังกฤษและภาษาไอริช โดยเด็กๆ ไม่ต้องละทิ้งภาษาแม่เพื่อเข้าสังคม 

          ในทางสังคมวิทยา ภาษาเป็นมากกว่าเครื่องมือสื่อสาร เพราะภาษาเป็นส่วนหนึ่งของความสัมพันธ์ระหว่างรุ่น อัตลักษณ์ และความรู้สึกว่าเรามีที่ยืนในสังคม หากเด็กสามารถใช้ภาษาของครอบครัวเพื่อเล่าเรื่อง เรียนรู้ หรือแบ่งปันคำศัพท์กับเพื่อน ภาษาเหล่านั้นไม่ได้ทำหน้าที่เพียงถ่ายทอดความหมาย หากยังช่วยเชื่อมเด็กเข้ากับครอบครัวและชุมชนของตัวเองด้วย

          ดร.ฟรานเชสกาเคยกล่าวไว้ว่า “เด็กไม่จำเป็นต้องเลือกระหว่างภาษาหรืออัตลักษณ์” ซึ่งจะว่าไปก็อาจเป็นหัวใจทั้งหมดของ Mother Tongues และเป็นโครงสร้างพื้นฐานทางสังคม (social infrastructure) ในระดับย่อยอีกด้วย

          พื้นที่ที่เด็กสามารถพูดภาษาเดิมของครอบครัวได้ พ่อแม่สามารถส่งต่อเรื่องราวของตนเอง และคนจากต่างพื้นเพสามารถพบกันโดยไม่จำเป็นต้องลบความหลากหลายของตัวเองออกไปและสำหรับ Mother Tongues การรักษาภาษาแม่ ย่อมไม่ใช่การหันหลังให้กับสังคมส่วนใหญ่ ตรงกันข้าม มันอาจเป็นหนึ่งในวิธีที่ทำให้คนรู้สึกปลอดภัยมากพอที่จะก้าวเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของสังคมนั้นอย่างเต็มตัว

---

ที่มา

บทความ “Every Language Matters” จาก hundred.org (Online)

บทความ “Francesca La Morgia, Primary Manager” จาก ppli.ie (Online)

เว็บไซต์ Mother Tongues (Online)

เว็บไซต์ Mother Tongues For Parents (Online)

เว็บไซต์ Central Statistics Office (Online)

เว็บไซต์ The Arts Council / An Chomhairle Ealaíon (Online)

เว็บไซต์ Rua Red (Online)

เว็บไซต์ The Civic (Online)

เว็บไซต์ Early Childhood Ireland (Online)

เว็บไซต์ Dublin City University (Online)

เว็บไซต์ Trinity College Dublin (Online)

เว็บไซต์ University of Extremadura (Online)

เว็บไซต์ BABO (Online)

เว็บไซต์ Baby Erasmus (Online)

Cover Photo: Mother Tongues