จากเจตจำนงเมื่อปี 2523 ที่เริ่มต้นเพียงเพื่อใช้ละครเวทีกระตุกความเข้าใจเรื่องประชาธิปไตยในชุมชนเล็กๆ กลุ่มมะขามป้อม หรือมูลนิธิสื่อชาวบ้าน ได้เดินทางมาไกลเกินกว่าที่ใครจะจินตนาการ ทุกวันนี้พวกเขากลายเป็นเครือข่ายเชื่อมโยงผู้คน ตั้งแต่ระดับหมู่บ้านจนถึงระดับนานาชาติ สานต่ออุดมการณ์ให้ลึกและกว้างกว่าเดิม โดยใช้พลังของศิลปะและการสื่อสารสร้างการเรียนรู้อย่างมีชีวิตชีวาในทุกพื้นที่
หนึ่งในโครงการสำคัญที่แสดงภาพรวมแนวคิดของกลุ่มมะขามป้อมได้ชัดเจน คือ ‘เชียงดาว เมืองแห่งการเรียนรู้’ ซึ่งริเริ่มขึ้นในปี 2564 โครงการนี้ผสานการศึกษาระบบโรงเรียนกับชุมชนท้องถิ่นผ่านสิ่งที่เรียกว่า Learning Station หรือสถานีเรียนรู้ทั้ง 8 แห่ง ที่กระจายตัวอยู่ทั่วอำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ เด็กและเยาวชนในพื้นที่จึงได้เรียนรู้ทั้งภายในห้องเรียนและจากโลกจริงภายนอก โดยมีครูภูมิปัญญา ชาวบ้าน และธรรมชาติเป็นผู้นำทาง
สถานีแรกคือ “ถิ่นนิยม” ที่ตั้งอยู่ใกล้แหล่งต้นน้ำบนดอยเชียงดาว เด็ก ๆ ได้เรียนรู้การอนุรักษ์ธรรมชาติผ่านการเดินป่า สำรวจแร่ธาตุ สีน้ำจากหินธรรมชาติ และวาดภาพพฤกษศาสตร์ เป็นการฝึกสังเกต พัฒนาจินตนาการ และปลูกฝังความรู้สึกเป็นมิตรกับผืนป่า โดยมีมล จิราวรรณ คำซาว นักวิจัยและนักพัฒนาด้านจุลชีววิทยา เป็นผู้ขับเคลื่อน
ส่วนทางทิศใต้ของอำเภอ คือ ‘สวนบัวชมพู ณ จอมคีรี’ พื้นที่เกษตรอินทรีย์ของแหม่ม-ศรัณยา กิตติคุณไพศาล ที่เปิดเป็นแหล่งเรียนรู้ด้าน smart farmer เด็กและเยาวชนได้เรียนรู้การปลูกพืช การแปรรูปสินค้าเกษตร และการบริหารจัดการเกษตรกรรมอย่างยั่งยืน พร้อมทั้งมีแปลงทดลองให้ผู้ไร้ที่ดินได้ลงมือจริง
จากพืชผลธรรมชาติ สู่สีครามของผืนผ้า ‘สตูดิโอเชียงดาวบลู’ ของป้าหุย ศิริพร สรรค์ศิริกุล เป็นอีกหนึ่งสถานีที่พาเด็กๆ ลงมือย้อมผ้าด้วยครามจริงทุกขั้นตอน ตั้งแต่เพาะเมล็ด ปลูกคราม มัดลาย จนออกมาเป็นผลงานที่มีเพียงผืนเดียวในโลก เด็กๆ ต่างกลับบ้านไปพร้อมผ้าครามที่ตนเองทำขึ้นด้วยมือ และความภูมิใจที่ไม่ต้องพูดออกมาเป็นคำ
แล้วการเรียนรู้จะสมบูรณ์ได้อย่างไร หากไม่เปิดพื้นที่ให้สำรวจหัวใจตัวเอง ‘Hand in Hand Studio’ จึงเป็นสถานีที่ให้เด็ก ๆ ได้ปั้นดินและสำรวจโลกภายในตนเองผ่านเซรามิก เวิร์กชอป ‘เซรามิกเพื่อการเติบโตภายใน’ ไม่เพียงสอนเทคนิคการขึ้นรูป ปั้น เคลือบ และเผาดิน แต่ยังเชื่อมโยงกระบวนการทั้งหมดเข้ากับการรู้จักตนเองและการถ่ายทอดความรู้สึกผ่านงานสร้างสรรค์
จากดินเหนียวในมือ มาสู่โคลนในทุ่ง ‘ทุ่งกับดอย Learning Space’ คือพื้นที่เรียนรู้ด้านเกษตรอินทรีย์ที่เปิดให้เด็กได้วิ่งเล่นบนผืนดินจริง คลุกฝุ่น เรียนรู้การปลูกข้าวแบบไม่ใช้สารเคมี และมีบทบาทเป็น ‘แก๊งถิ่นนิยม’ ช่วยเป็นไกด์พาเดินป่า จัดหาอาหารตามฤดูกาล ทำกับข้าว และต้อนรับนักท่องเที่ยว เด็กๆ ได้สัมผัสธรรมชาติ สร้างความสัมพันธ์กับผู้ใหญ่ในชุมชน และค่อยๆ เติบโตผ่านการมีบทบาทในโลกจริง
จากความร่วมมือในชุมชน สู่การขยายเครือข่ายที่กว้างขึ้น ‘ม่วนใจ๋’ วิสาหกิจชุมชนที่ก่อตั้งโดยคุณมล จิราวรรณ คำซาว เป็นอีกหนึ่งสถานีเรียนรู้ซึ่งรวมเครือข่ายเกษตรกรกว่า 200 ครัวเรือนที่ผลิตวัตถุดิบอินทรีย์ และจัดกิจกรรมหลากหลาย ตั้งแต่การหาจุลินทรีย์มาทำปุ๋ย ดำนา ปลูกข้าว เดินป่าเรียนรู้เรื่องไฟป่า ไปจนถึงการทำผ้ามัดย้อมจากสีธรรมชาติ ทุกกระบวนการเชื่อมโยงธรรมชาติกับชีวิต และเชื่อว่าการเรียนรู้ที่ลงมือทำจริง ย่อมฝังรากลึกในใจมากกว่าคำบอกเล่า
ฟาร์มดาราดาเล คืออีกหนึ่งสถานีที่สะท้อนแนวคิดนี้ บ้านดินกลางไร่ผักเมืองหนาวที่นี่เป็นทั้งแหล่งเรียนรู้เรื่องเกษตรอินทรีย์ ศิลปะการสร้างบ้านจากดิน และวิถีชีวิตเรียบง่ายตามแนวพระราชดำริ ในพื้นที่ยังมีร้านกาแฟที่สร้างด้วยอิฐดินแบบดั้งเดิม เปิดให้ผู้มาเยือนได้สัมผัสบรรยากาศอบอุ่น และเรียนรู้ว่า ‘บ้าน’ และ ‘ชีวิต’ สามารถเชื่อมโยงกับธรรมชาติได้อย่างกลมกลืน
สถานีสุดท้ายในเครือข่ายนี้คือ ‘ศูนย์พัฒนาโครงการหลวงห้วยลึก’ พื้นที่ที่สะท้อนพระราชปณิธานของในหลวงรัชกาลที่ 9 อย่างชัดเจน นอกจากให้ความรู้ด้านเกษตรเมืองหนาว ยังพาเด็กๆ ทำความรู้จักวัฒนธรรมม้งผ่านการละเล่น การแต่งกาย และประเพณีปีใหม่ที่มีสีสัน เด็กที่เคยเห็นแต่เมือง ก็ได้สัมผัสชีวิตชนเผ่าในมิติที่ลึกกว่าการท่องเที่ยว
โครงการ Learning Station Chiangdao ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว แต่มีโรงเรียนในพื้นที่อย่างบ้านทุ่งหลุก บ้านทุ่งละคร และบ้านวังจ๊อม ร่วมออกแบบกิจกรรมกับชุมชน สร้างรูปแบบการเรียนรู้ที่ออกจากห้องสี่เหลี่ยมไปสู่โลกกว้าง เด็กเรียนรู้วิชาชีวิตจากครูธรรมชาติ และผู้ใหญ่ก็กลับมาเรียนรู้จากมุมมองของเด็กอีกครั้ง ความสำเร็จของเครือข่ายนี้ไม่ใช่เพียงเพราะหลักสูตรดี แต่เพราะชุมชนร่วมสร้างพื้นที่เรียนรู้ที่ใคร ๆ ก็อยากเป็นส่วนหนึ่ง
ประกายดาว คันธะวงศ์ ผู้จัดการมูลนิธิฯ และผู้ดูแลโครงการ บอกเล่าความตั้งใจว่า อยากให้สถานีการเรียนรู้แห่งนี้เปิดดำเนินไปได้ตลอดทั้งปี เพราะอยากทดลองและพิสูจน์ดูว่า สิ่งที่ทำอยู่ตอบสนองความต้องการของชุมชนได้แค่ไหน มีคนสนใจหรือไม่ เด็กๆสนใจอยากเรียนรู้อะไร และสนใจเรื่องไหนบ้าง จากนั้นจึงค่อยต่อยอด ขยายสถานีการเรียนรู้ไปยังจุดอื่นในอำเภอเชียงดาว ให้สอดคล้องกับบริบทของพื้นที่ที่ได้รับการประกาศให้เป็นเขตสงวนชีวมณฑลแห่งใหม่ของโลก
เธอฝันว่าเชียงดาวจะไม่ใช่แค่เมืองท่องเที่ยว แต่เป็นเมืองแห่งการเรียนรู้ที่มีชีวิต นักท่องเที่ยวที่มา จะได้มากกว่าการมาพักหรือถ่ายรูป แต่ได้เรียนรู้ ได้ใช้เวลาและประสบการณ์ร่วมกับผู้คนในพื้นที่ผ่านกิจกรรมต่างๆที่ชวนคิด ชวนสัมผัส และชวนขยายความเข้าใจเมืองเล็กๆแห่งนี้ในมุมใหม่
“การทำกิจกรรมแบบนี้ เชื่อว่าจะได้ประโยชน์ต่อคนเชียงดาว ทั้งเด็กๆ และผู้ใหญ่ เด็กๆ ก็จะได้เรียนรู้ ในส่วนของผู้ใหญ่ก็จะได้ประโยชน์ตามมามากมาย ไม่ว่าจะมีรายได้จากการเปิดร้านอาหาร ร้านขายของที่ระลึก และที่พักด้วย ทางโครงการ ได้มีการออกแบบให้มีการ์ดสะสมแต้ม สะสมคะแนนให้กับเด็กๆที่มาเรียนรู้ ถ้าเรียนรู้ครบ 4-5 สถานี ก็สามารถนำแต้มสะสมนั้นไปแลกเครื่องดื่ม กับทางร้านอาหาร ร้านกาแฟในเชียงดาวที่เข้าร่วมโครงการกับเราด้วย ก็จะเป็นการส่งเสริมสนับสนุนกิจกรรมการเรียนรู้ของเด็กๆ และส่งเสริมเรื่องเศรษฐกิจชุมชนให้เม็ดเงินหมุนเวียนในท้องถิ่นของเราด้วย และเราอยากขยายสถานีการเรียนรู้ และขยายไปตามโรงเรียนต่างๆ รวมไปถึงอยากขยายไปยังโรงเรียนในระดับมัธยม หรือกศน. หรือกลุ่มบ้านเรียนโฮมสคูล กันต่อไป เพื่อเป็นการเปิดพื้นที่การเรียนรู้ให้กับเด็กในหลายๆ กลุ่มวัยได้มาเรียนรู้กันได้”
ขณะที่เครือข่าย Learning Station สร้างพื้นที่ให้คนทุกวัยได้เรียนรู้ในบริบทของตนเอง อีกฟากหนึ่ง กลุ่มมะขามป้อมยังเดินหน้าทำงานกับกลุ่มคนชายขอบอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในพื้นที่ห่างไกล ที่การเข้าถึงการศึกษาแบบทางการเป็นไปได้ยาก โรงเรียนข้ามขอบจึงถือกำเนิดขึ้นจากแนวคิดว่า เด็กทุกคนมีสิทธิเรียนรู้ และการเรียนรู้ไม่จำเป็นต้องอยู่ในห้องเรียนเสมอไป
โรงเรียนข้ามขอบออกแบบให้การเรียนรู้มีความยืดหยุ่น เปิดโอกาสให้ครูและผู้เรียนร่วมกันกำหนดสิ่งที่อยากเรียนรู้ ก่อนลงมือทำจริง จุดเน้นอยู่ที่การรู้จักตัวเอง เข้าใจผู้อื่น และอยู่ร่วมกันในสังคมอย่างสร้างสรรค์ หลักสูตรนักสร้างสรรค์ หรือ Young Creators กลายเป็นหัวใจของแนวทางนี้ โดยใช้ศิลปะและสื่อสารสร้างสรรค์เป็นเครื่องมือหลัก
ในห้องเรียนที่ไม่มีโต๊ะเรียนตายตัว เด็กๆ ได้ทดลองใช้เครื่องมือหลากหลาย ทั้งการละคร การถ่ายภาพ การเขียนเชิงสร้างสรรค์ การผลิตคลิปวิดีโอ รวมถึงการจัดนิทรรศการ เพื่อบอกเล่าเรื่องราวของตนเองและชุมชน เยาวชนที่เข้าร่วมจะได้ฝึกคิด วิเคราะห์ และสื่อสารอย่างตรงประเด็น ด้วยวิธีการที่มีพลังและเปี่ยมความหมาย หลายคนใช้บทเรียนเหล่านี้ไปต่อยอดงานของตนเอง หรือกลับไปสร้างการเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ของตน โดยหลักสูตรยังสามารถสะสมเป็นหน่วยกิตในระบบ Credit Bank ของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ได้อีกด้วย
ตลอดระยะเวลากว่าสี่ทศวรรษ กลุ่มมะขามป้อมหรือมูลนิธิสื่อชาวบ้าน ได้พิสูจน์ให้เห็นว่า “สื่อ” ไม่ได้มีไว้เพื่อความบันเทิงเท่านั้น แต่เป็นสะพานของความเข้าใจ และเป็นเครื่องมือในการสร้างพื้นที่เรียนรู้ที่เปลี่ยนชีวิตคนได้จริง พวกเขาสานความฝันจากเวทีเล็กๆ สู่ระบบการเรียนรู้ที่หยั่งรากในชุมชน สร้างแรงบันดาลใจให้แก่ทั้งผู้เรียนและผู้สอน
ที่มา
เว็บไซต์ มูลนิธิสื่อชาวบ้าน(มะขามป้อม) จาก makhampom.org (Online)
เว็บไซต์ กลุ่มละครมะขามป้อม จาก www.makhampom.net (Online)
บทสัมภาษณ์ กลุ่มมะขามป้อม จาก makhampom.org (Online)
บทสัมภาษณ์ รู้จักตัวเองและรู้จักคนอื่น จาก makhampom.org (Online)
เว็บไซต์ Prachatai จาก prachatai.com (Online)
เว็บไซต์ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) จาก satedu.tsri.or.th (Online)
เพจFacebook มูลนิธิสื่อชาวบ้าน (มะขามป้อม) จาก mkpfoundation (Online)
เพจFacebook Makhampom Art Space จาก Makhampomchiangdaoartspace (Online)
เว็บไซต์ YouTubeนวัตกรรมส่งเสริมการอ่าน จาก มูลนิธิสื่อชาวบ้าน(มะขามป้อม) (Online)
เว็บไซต์ Prachatai จาก prachatai.com (Online)
