ใจกลางเมืองควิเบก แคนาดา ผู้คนหลากหลายช่วงวัยและเชื้อชาติ ต่างมานั่งเอนกายอ่านหนังสือในแคปซูลเล็กๆ บางกลุ่มเลือกห้องกระจกที่เปิดรับแสงธรรมชาติ บ้างก็มาร่วมแจมดนตรีกับเพื่อนฝูง ทั้งคีย์บอร์ด กีตาร์ กลองชุด หรือเข้าคลาสทำอาหารและกิจกรรมเวิร์กชอปอื่นๆ บรรยากาศเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นที่รีสอร์ต หรือ ครีเอทีฟ สเปซใดๆ แต่เกิดขึ้นในห้องสมุดที่ตั้งอยู่กลางย่านการค้าและวัฒนธรรมที่คึกคักที่สุดแห่งหนึ่งของเมือง
แม้ว่าห้องสมุดที่เข้ารอบสุดท้ายของ IFLA/Baker & Taylor Public Library of the Year Award 2025 จะมีคุณสมบัติที่โดดเด่นสูสี แต่รางวัลอันทรงเกียรตินี้ก็ตกเป็นของ ห้องสมุดกาเบรียล-รัว (Gabrielle-Roy Library) ซึ่งเพิ่งเปิดโฉมใหม่ในกุมภาพันธ์ 2024 หลังการปรับปรุงครั้งใหญ่
จุดแข็งของโครงการคือการพลิกฟื้นอาคารเดิมให้กลายเป็นพื้นที่ร่วมสมัยที่ทั้งอบอุ่น ยั่งยืน และมีชีวิตชีวา อาคารที่เคยปิดทึบ ถูกแปลงโฉมเป็นสถาปัตยกรรมโปร่งสว่าง เชื่อมโยงกับเมืองผ่านผนังกระจกใสและระเบียงกลางแจ้ง ขณะเดียวกันก็ยังคงยึดแนวคิดการใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ ลดการใช้ทรัพยากรใหม่ และเน้นการออกแบบที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
การปรับเปลี่ยนเช่นนี้ทำให้ห้องสมุดไม่ได้เป็นเพียงอาคารเก็บหนังสือ แต่เป็น ศูนย์กลางของชุมชน ที่เชื่อมผู้คนเข้าหากัน หนึ่งในความพิเศษคือการออกแบบเชิงมีส่วนร่วม (co-design) ร่วมกับประชาชน เกิดเป็น 10 โซนหรือ thematic hubs ที่กระจายอยู่ทั่ว 4 ชั้นของอาคาร เช่น ห้องดนตรี โรงฉายภาพยนตร์ พื้นที่ทดลองประดิษฐ์ (Fab Lab) คลาสทำอาหาร และโซนเยาวชนที่เต็มไปด้วยสีสัน สิ่งเหล่านี้ทำให้ ห้องสมุดกาเบรียล-รัว กลายเป็น ‘The Third Place’ พื้นที่นอกเหนือจากบ้านและที่ทำงาน ที่ผู้คนสามารถเข้ามาเรียนรู้ พักผ่อน และเติบโตไปพร้อมกัน ดังที่ บรูโน มาร์ช็องด์ (Bruno Marchand) นายกเทศมนตรีเมืองควิเบก กล่าวไว้ว่า
“ที่นี่เป็นมากกว่าอาคารสิ่งก่อสร้างธรรมดา เพราะมันคือสิ่งที่สะท้อนถึงความกล้าหาญ ความคิดสร้างสรรค์ และความร่วมมือ เพื่อสร้างสถานที่ที่ชาวเมืองสามารถใช้เวลาและเติบโตไปด้วยกัน”
ปีนี้ยังมีอีกสองห้องสมุดที่เข้ารอบสุดท้าย ได้แก่
ห้องสมุด นิว คานัน (New Canaan Library) รัฐคอนเนตทิคัต สหรัฐอเมริกา เปรียบเสมือน ‘ห้องนั่งเล่นสาธารณะ’ ที่เปิดกว้างให้ทุกคนมาพบปะ ทำกิจกรรม และใช้ชีวิตร่วมกัน สถาปัตยกรรมสไตล์ Mid-Century modern ผสานหินท้องถิ่นเชื่อมโยงกับหมู่บ้านโดยรอบ ภายในโปร่งสว่างด้วยแสงธรรมชาติ ใช้วัสดุเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม และระบบพลังงานประหยัด เหมือนการส่งสัญญาณว่า ที่นี่คือพื้นที่ที่สวยงาม อบอุ่น และยั่งยืนในเวลาเดียวกัน
ผู้เข้ารอบสุดท้ายอีกแห่งคือห้องสมุดเหอผิง (Heping Library) นครเซี่ยงไฮ้ ประเทศจีน ห้องสมุดที่เปิด 24 ชั่วโมง กลางสวนสาธารณะเหอผิง ที่หลอมรวมแนวคิด หนังสือ ผู้คน และธรรมชาติอย่างกลมกลืน ตัวอาคารตกแต่งด้วยวัสดุท้องถิ่น ออกแบบให้ประหยัดพลังงานโดยเฉพาะ แบ่งเป็นโถงใหญ่ที่ได้แรงบันดาลใจจากเจดีย์จีน ภายใต้ธีม ‘Nature Discovery’ และห้องสมุดสำหรับเด็กในธีม ‘Starry Dreams’ ที่เต็มไปด้วยแสง สี และจินตนาการ เสริมด้วยเทคโนโลยีล้ำสมัยให้ประสบการณ์การใช้ห้องสมุดมีชีวิตชีวาตลอดทั้งวันทั้งคืน นอกจากนี้ยังมีโซนครีเอทีฟ สเปซ ที่เปิดรับผู้คนให้เข้ามาร่วมสร้างสรรค์ผลงาน และโซน Open Air ที่สามารถทำกิจกรรมอ่านกลางแจ้งหรือตั้งตลาดนัดงานฝีมือได้
ทั้งสามห้องสมุดเป็นตัวอย่างชัดเจนว่าห้องสมุดยุคใหม่ไม่ได้หยุดอยู่ที่การให้ยืมหนังสือ แต่คือการสร้างพื้นที่ที่หลอมรวมความรู้ ความสัมพันธ์ และความยั่งยืนเข้าด้วยกันอย่างลงตัว พร้อมเป็นแรงบันดาลใจให้ห้องสมุดทั่วโลกทำหน้าที่เป็นพื้นที่สาธารณะมีชีวิต ที่ผู้คนอยากเข้ามา และอยากกลับมาอีกครั้ง
