ในเมืองเมสซินา (Messina) บนเกาะซิซิลีตอนใต้ของอิตาลี เมืองที่แสงแดดอบอุ่นสาดกระทบทะเลเมดิเตอร์เรเนียน และเรื่องเล่าตำนานยังลอยวนอยู่ตามลม
มีกลุ่มคนเล็กๆ ที่เชื่อว่าภาษาการ์ตูนไม่ใช่แค่ความบันเทิง แต่มันคือวัฒนธรรมที่มีชีวิต สามารถถ่ายทอดความคิด ความฝัน และแม้กระทั่งการเมืองได้อย่างทรงพลัง นี่คือ Fumettomania Factory Association สมาคมไม่แสวงหากำไรที่ถือกำเนิดขึ้นตั้งแต่ปี 1991 และยังคงเติบโตต่อเนื่องมาจนถึงวันนี้
พลังของความรักและความมุ่งมั่นจากกลุ่มคนเล็กๆ ที่เชื่อมั่นในพลังของ ‘ภาษาการ์ตูน’ และยืนหยัดที่จะส่งต่อมรดกนี้ไปยังคนรุ่นใหม่ ท่ามกลางยุคสมัยที่เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว
“เราเริ่มต้นจากกระดาษไม่กี่แผ่น กับความหลงใหลที่มากเกินควบคุม ตอนนั้นผมไม่คิดด้วยซ้ำว่า fanzine จะพาเราไปได้ไกลขนาดนี้” มาริโอ เบนเนนาติ (Mario Benenati) ผู้ก่อตั้ง Fumettomania Factory รำลึกถึงความหลัง
มาริโอ ไม่ได้เริ่มต้นชีวิตในฐานะศิลปิน แต่เป็นวิศวกรผู้คลั่งไคล้การ์ตูนมาตั้งแต่เด็กๆ ในช่วงต้นทศวรรษ 1990 เขาเริ่มผลิต paper fanzine ที่ชื่อว่า Fumettomania ด้วยมือของตัวเอง
เขาตัดแปะ เขียนบทความ พิมพ์แจกเพื่อนๆ และค่อยๆ ขยายเครือข่ายให้กว้างขึ้น
สิ่งที่เริ่มต้นจากเพียงพื้นที่เล็กๆ สำหรับนักอ่านและนักเขียนการ์ตูนกลายเป็นพื้นที่สำคัญในการบ่มเพาะศิลปินรุ่นใหม่ ภายในช่วงเวลาเไม่กี่ปี เขาได้แนะนำศิลปินมืออาชีพมากกว่า 110 คน และนักเขียนหน้าใหม่อีกเกือบ 90 คนเข้าสู่วงการ หลายคนได้ก้าวขึ้นไปสู่เวทีใหญ่อย่าง Lucca Comics & Games (งานการ์ตูนที่ใหญ่ที่สุดในยุโรป) Expocartoon ในกรุงโรม และ Napoli Comicon ในเวลาต่อมา
“มาริโอมองเห็นแววในตัวคน เขาไม่ใช่แค่คนจัดงาน แต่เป็นคนที่เชื่อว่าการ์ตูนสามารถเปลี่ยนชีวิตใครสักคนได้จริงๆ” ลูกา จอร์จี้ (Luca Giorgi) นักวาดการ์ตูนที่เติบโตมาจาก fanzine ของเรา พูดถึงอาจารย์ของเขา
จาก fanzine กระดาษสู่ขุมคลังวัฒนธรรม
ทุกเรื่องราวที่ยิ่งใหญ่ล้วนมีจุดเริ่มต้นที่แสนเรียบง่าย เรื่องราวของ Fumettomania ก็เช่นกัน มันเริ่มต้นในห้องเล็กๆ แห่งหนึ่งในกลางปี 1990
ชายผู้ซึ่งใช้ชีวิตในวัยเด็กไปกับการอ่านและสะสมการ์ตูนมาตั้งแต่ปี 1977 ได้ตัดสินใจรวบรวมงานเขียนของตัวเองและของเพื่อนๆ เพื่อสร้าง “fanzine” ในยุคสมัยที่อินเทอร์เน็ตยังไม่ใช่ส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน
fanzine เหล่านี้คือการรวมกลุ่มกันอย่างไม่เป็นทางการของคนที่มีความสนใจในเรื่องเดียวกัน ซึ่งมาริโอใช้ความรู้ความเชี่ยวชาญด้านสถาปัตยกรรมและวิศวกรรมที่เขาได้เรียนรู้มาในการจัดวางเลย์เอาต์ของนิตยสารด้วยซอฟต์แวร์ Quark X-Press
“fanzine ฉบับศูนย์ ซึ่งเป็นฉบับแรกของเรา เป็นเรื่องราวที่ทำขึ้นเพราะความรัก เราได้นำมันไปจัดแสดงครั้งแรกที่งาน Lucca Comics Fair ในฤดูใบไม้ผลิของปี 1990” มาริโอ เล่าถึงช่วงเวลาแห่งการก่อตั้ง
การเดินทางครั้งนั้นเป็นการเปิดโลกให้กับพวกเขา fanzine ฉบับแรกที่สร้างสรรค์ขึ้นโดยคนเพียง 8 คน แต่กลับได้รับเสียงตอบรับอย่างล้นหลามจนทำให้สมาชิกในทีมเพิ่มขึ้นเป็น 22 คนในเวลาอันสั้น
ความสำเร็จนี้เองที่จุดประกายให้มาริโอและเพื่อนๆ ตัดสินใจก่อตั้งสมาคมทางวัฒนธรรมอย่างเป็นทางการในชื่อ Fumettomania Factory Association ในเวลาต่อมา
“สำหรับผมแล้ว เรื่องราวความสำเร็จเหล่านี้คือสิ่งที่ทำให้ผมรู้ว่าเราไม่ได้เดินอยู่คนเดียว มันคือการที่คนจากทั่วประเทศให้ความเชื่อมั่นในสิ่งที่เรากำลังทำอยู่”
จากจุดเริ่มต้นที่เป็นนิตยสารใต้ดิน มาริโอได้สร้างเครือข่ายอันกว้างขวางจนสามารถค้นพบนักเขียนมืออาชีพถึง 110 คน และนักเขียนหน้าใหม่ถึง 90 คน บุคคลเหล่านี้ได้กลายเป็นกำลังสำคัญที่ทำให้ Fumettomania ไม่ใช่แค่กลุ่มแฟนคลับ แต่เป็นศูนย์กลางที่สำคัญของวงการการ์ตูนอิตาลี ที่สามารถนำศิลปินไปร่วมงานเทศกาลใหญ่ๆ ทั่วประเทศ
ในแวดวงวัฒนธรรมป๊อปของอิตาลีที่เต็มไปด้วยยักษ์ใหญ่อย่าง Lucca Comics หรือ Comicon Naples ซึ่งมีผู้เข้าร่วมงานรวมกันนับแสนคน Fumettomania Factory กลับเลือกที่จะไม่แข่งขันด้วยขนาดและตัวเลข แต่ใช้หัวใจและความมุ่งมั่นที่แตกต่างออกไป
ในขณะที่งานใหญ่เหล่านั้นเป็นมหกรรมเชิงพาณิชย์ มุ่งเน้นยอดขาย Fumettomania Factory เลือกที่จะเป็น “สมาคมส่งเสริมสังคม” (Associazione di Promozione Sociale: APS) ที่ไม่แสวงหาผลกำไร
การเลือกเดินในเส้นทางที่ปราศจากสปอนเซอร์รายใหญ่ไม่ได้เป็นข้อจำกัด แต่กลับเป็นความแข็งแกร่งอันแท้จริงที่ทำให้องค์กรสามารถรักษาภารกิจและทิศทางของตัวเองได้อย่างสมบูรณ์แบบ
“การระบาดของโควิด-19 เป็นเหมือนฝันร้ายที่เปิดเผยต่อหน้าเรา แต่ถ้าไม่มีเทคโนโลยี เราคงย้อนกลับไปสู่ยุคมืด ซึ่งสมาคมของเราสร้างเครือข่ายขึ้นมาตั้งแต่ปี 1990 ด้วยการใช้โทรศัพท์สาธารณะและจดหมาย แต่ตอนนี้เราใช้เทคโนโลยีเพื่อเชื่อมต่อกับผู้คน” มาริโอเล่า
ความสำเร็จของ Fumettomania Factory ไม่ได้ถูกวัดจากจำนวนผู้เข้าร่วมงาน แต่เกิดจากการที่สามารถอยู่รอดและฟื้นตัวได้จากความยากลำบากต่างๆ ซึ่งเป็นโมเดลที่อยู่ตรงข้ามกับการขับเคลื่อนด้วยผลกำไรอย่างสิ้นเชิง
องค์กรยังคงยึดมั่นในภารกิจหลักในการยกระดับการ์ตูนให้เป็น “ศิลปะรูปแบบหนึ่งที่สมบูรณ์ในตัวของมันเอง” ซึ่งเป็นความพยายามที่ท้าทายมุมมองดั้งเดิมที่มีต่อการ์ตูนในฐานะสื่อสำหรับเด็กหรือสื่อวัฒนธรรมที่ไม่จริงจัง ด้วยการสนับสนุนการ์ตูนในฐานะเครื่องมือที่มีศักยภาพในการถ่ายทอดประเด็นที่ซับซ้อนและลึกซึ้ง
Fumettomania Factory จึงวางตัวเองในฐานะผู้ขับเคลื่อนวัฒนธรรมที่สำคัญและมีความยั่งยืนมาตลอด 35 ปี
จากหมึกพิมพ์สู่ดิจิทัล อาวุธลับคือคลังความรู้และการเผยแพร่
ย่างเข้าสู่ศตวรรษที่ 21 องค์กรเล็กๆ ในซิซิลีแห่งนี้ก็ต้องเผชิญกับคลื่นแห่งยุคดิจิทัลที่ถาโถมเข้าใส่ ในช่วงปี 2008 ที่นิตยสารกระดาษฉบับสุดท้ายถูกตีพิมพ์ออกไป มาริโอและทีมงานต้องยอมรับความจริงที่เจ็บปวดว่าค่าใช้จ่ายในการพิมพ์นั้นสูงเกินกว่าที่สมาคมขนาดเล็กจะแบกรับได้อีกต่อไป
ในช่วงปี 1999 ถึง 2008 ที่ยอดขายฉบับพิมพ์ลดลงอย่างมาก (จากที่พิมพ์ 350 กลับขายได้ไม่เกิน 100 ฉบับ) นิตยสารหลายฉบับในอิตาลีต้องปิดตัวลงในช่วงเวลานั้น
การปรับตัวสู่โลกดิจิทัลจึงไม่ได้เป็นแค่ทางเลือก แต่เป็น “การเอาชีวิตรอดทางวัฒนธรรม” สำหรับองค์กรเล็กๆ แห่งนี้ เว็บไซต์ของสมาคมเริ่มก่อตั้งตั้งแต่ปี 2000 โดยโดเมนิโก คูตรูเปีย (Domenico Cutrupia) สหายร่วมอุดมการณ์ของมาริโอ
แต่ในปี 2003 มาริโอได้เข้ามาดูแลอย่างเต็มตัว โดยใช้ความรู้ด้านไอทีตั้งแต่สมัยเด็ก ทำให้การเปลี่ยนผ่านนี้เต็มไปด้วยโครงสร้างที่เป็นระบบ
หัวใจสำคัญของการอยู่รอดในโลกดิจิทัลคือ ‘ARCHIVI’ หรือคลังข้อมูลบนเว็บไซต์ ซึ่งทำหน้าที่เป็น ‘คลังแสง’ แห่งความรู้ที่ถูกจัดระเบียบด้วยการบันทึกมรดกเก่าเก็บ
ในเว็บไซต์สามารถอ่าน fanzine ต้นฉบับในรูปแบบดิจิทัลตั้งแต่ปี 1990 จนถึงปี 2012 มันคือหน้าประวัติศาสตร์กว่าสองทศวรรษที่ถูกแปลงสภาพจากหมึกและกระดาษที่เสื่อมสภาพไปสู่ข้อมูลที่คงทนถาวร
คลังนี้ไม่ได้เป็นเพียงการเก็บไฟล์ แต่เป็นการลงทุนในความทรงจำทางประวัติศาสตร์
ความลึกซึ้งของคลังข้อมูลนี้ยังขยายไปไกลกว่าการเป็นแค่บันทึกส่วนตัว โดยมันได้กลายเป็นแหล่งรวมบทความและบทวิจารณ์เชิงลึกเกี่ยวกับวัฒนธรรมการ์ตูนจากทั่วโลก ทั้งสหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร อิตาลี อเมริกาใต้ และมังงะญี่ปุ่น
นอกจากนี้ยังเป็นแหล่งรวมข้อมูลเกี่ยวกับนักเขียนการ์ตูนในตำนาน บทสัมภาษณ์ และวิทยานิพนธ์ที่ศึกษาเกี่ยวกับการ์ตูนโดยเฉพาะ
แต่สิ่งที่ทำให้ Fumettomania เป็นมากกว่าคลังเก็บของคือ Special Dossiers หรือโครงการพิเศษเฉพาะกิจที่ทำขึ้นเพื่อการศึกษาโดยไม่แสวงหาผลกำไร โครงการเหล่านี้ไม่ได้เกิดจากการวางแผนเชิงธุรกิจที่ซับซ้อน
หนึ่งในโครงการที่ทรงพลังที่สุดคือ ‘Le Donne nel Fumetto’ (Women in Comics) ซึ่งเผยแพร่ตั้งแต่ปี 2017 ถึง 2020 โครงการนี้เป็นการอุทิศให้กับประเด็นสิทธิสตรีและบทบาทของผู้หญิงในสื่อการ์ตูนอย่างจริงจัง
เนื้อหาไม่ได้มีแค่บทสัมภาษณ์เท่านั้น แต่ยังสะท้อนความต้องการเห็นการเปลี่ยนแปลงในการนำเสนอตัวละครหญิงให้เป็นมนุษย์ที่ซับซ้อน
นักเขียนการ์ตูนอย่าง แดนิกา นอฟโกรอดอฟฟ์ (Danica Novgorodoff) ซึ่งมีส่วนร่วมในโครงการพิเศษนี้เล่าว่า เธอต้องการเห็นร่างกายของผู้หญิงถูกนำเสนอในแบบที่ไม่แสวงหาประโยชน์ทางเพศ ไม่ใช่การทำให้เป็นวัตถุ แต่เป็นวิธีที่นำเสนอถูกต้อง
“เราต้องการให้คนอ่านเห็นผู้หญิงในหนังสือการ์ตูนที่ไม่ใช่สินค้าหรือวัตถุทางเพศ แต่เป็นมนุษย์ที่ซับซ้อนที่มีความปรารถนา ความหิว ความใคร่ และความรักของตัวเอง” แดนิกายกย่อง Fumettomania ว่าใช้เวทีดิจิทัลเพื่อผลักดันวาระทางสังคมและศิลปะที่สำคัญได้อย่างไร
อีกตัวอย่างที่แสดงถึงความทุ่มเทให้กับวัฒนธรรมการ์ตูนคลาสสิกของโลกคือโปรเจกต์ ‘Dan Dare, Pilot of the Future’ การ์ตูนไซไฟอังกฤษระดับตำนานที่ถูกนำกลับมาเล่าใหม่อย่างละเอียดถึงแปดตอน
โครงการนี้เกิดขึ้นตามคำแนะนำของ จอห์น ฟรีแมน (John Freeman) บล็อกเกอร์และผู้เชี่ยวชาญด้านคอมิกส์ชาวอังกฤษ โดยมีวัตถุประสงค์ที่ไม่แสวงหาผลกำไรและเพื่อการศึกษาเท่านั้น
การทำงานร่วมกับพันธมิตรระดับนานาชาติเช่นนี้ ผลักให้ Fumettomania สามารถเผยแพร่เนื้อหาที่ละเอียดอ่อนและมีคุณภาพสูง ซึ่งเป็นสิ่งที่ยากจะเกิดขึ้นได้หากต้องพึ่งพาสื่อเชิงพาณิชย์ขนาดใหญ่
ด้วยการแปลงตัวเองเป็นขุมคลังความรู้ที่เคลื่อนไหวอย่างไม่หยุดนิ่ง Fumettomania ได้สร้างสิ่งพิมพ์ที่ไม่จำเป็นต้องมีหมึกพิมพ์ พวกเขาไม่ได้แค่รวบรวมแต่กำลังเชื่อมโยงความคิด สร้างบทสนทนา และสร้างฐานรากทางปัญญาที่แข็งแกร่งสำหรับการ์ตูนในอนาคต
เมื่อการ์ตูนส่งเสียงแทนเราได้ดังกว่าคำพูด
ในโลกที่ข้อมูลไหลเวียนเร็วเกินกว่ามนุษย์จะกลั่นกรอง การ์ตูนกลับทำหน้าที่ช้าอย่างจงใจ มันชวนให้เราหยุดดูภาพหนึ่งช่อง ก่อนจะเลื่อนไปยังอีกช่อง เหมือนจังหวะหายใจของคนอ่านที่สอดคล้องกับจังหวะของศิลปิน
“การ์ตูนคือภาษาที่มีทั้งภาพ เสียง และความเงียบในบรรทัดเดียวกัน” มาริโอ ให้สัมภาษณ์ในช่วงที่เขาเพิ่งสร้าง ARCHIVI สำเร็จ
คำว่า fumetto (ฟูเมตโต) ในภาษาอิตาเลียน หมายถึง “ควันเล็ก ๆ” มาจากรูปร่างของช่องคำพูดในการ์ตูนที่คล้ายกลุ่มควันจากปากของตัวละคร มันคือสัญลักษณ์ของ การเปล่งเสียงที่มองเห็นได้ และนี่คือสิ่งที่ Fumettomania เชื่อมาเสมอ นั่นคือ ภาพสามารถพูดแทนมนุษย์ได้
ตลอดหลายปีที่ผ่านมา สมาคมแห่งนี้ใช้พลังของภาษาภาพ สื่อสารประเด็นทางสังคมที่ซับซ้อน ตั้งแต่เรื่องผู้อพยพ แรงงานต่างชาติ ไปจนถึงประเด็นสิ่งแวดล้อม ผ่านการ์ตูนที่ทำงานเหมือนบทสนทนา ไม่ใช่คำบรรยาย
โครงการ ‘Reading a Comic’ คือหนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุด เด็กในโรงเรียนจะได้อ่านการ์ตูนที่สร้างจากเหตุการณ์จริง เช่น การอพยพของชาวซีเรีย เรื่องเล่าของผู้รอดชีวิตจากโฮโลคอสต์ หรือ นักฟุตบอลหญิงที่ต่อสู้กับการกีดกันทางเพศ
แต่ละเรื่องถูกเขียนโดยศิลปินรุ่นใหม่ภายใต้การดูแลของทีม Fumettomania
“เด็กบางคนบอกเราว่าพวกเขาเพิ่งเข้าใจคำว่าสงคราม ก็จากการ์ตูนเหล่านี้” จิโอวานนี ริซโซ (Giovanna Rizzo) ครูโรงเรียนในซิซิลี ผพูดถึงโครงการ Reading a Comic
ผลลัพธ์ของโครงการไม่ได้อยู่ที่จำนวนเล่มที่แจก แต่อยู่ที่บทสนทนาหลังจากนั้นในห้องเรียน
ครูหลายคนเล่าว่า การ์ตูนช่วยเปิดพื้นที่ให้เด็กกล้าพูดถึงความรู้สึก ความกลัว หรือคำถามที่ไม่กล้าถามในชั้นเรียนปกติ
ในบางพื้นที่ โครงการยังต่อยอดไปสู่กิจกรรมวาดภาพร่วมกัน เช่น การสร้าง “กำแพงการ์ตูน” (Comic Wall) ที่นักเรียนช่วยกันวาดเรื่องราวของโรงเรียนตนเองลงบนผนังตึกเรียน
ไม่ใช่เพื่อความสวยงาม แต่เพื่อ “บันทึกความทรงจำร่วมกัน”
“ทุกเส้นบนกำแพงคือเรื่องราวของพวกเขาเอง และเมื่อเด็กๆ ได้เห็นว่าภาพของตนอยู่เคียงข้างเพื่อน มันสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของ” เฟเดอริโก พูกลิซี (Federico Puglisi) ภัณฑารักษ์คลังข้อมูล Fumettomania Factory กล่าวอย่างภาคภูมิใจ
นอกจากโรงเรียน โครงการลักษณะนี้ยังขยายไปสู่ชุมชนผู้อพยพในซิซิลีตอนใต้ ซึ่งเป็นจุดผ่านของผู้ลี้ภัยจากแอฟริกาเหนือ Fumettomania ทำงานร่วมกับองค์กร NGO และศิลปินในพื้นที่ เพื่อสร้างการ์ตูนที่บอกเล่าชีวิตจริงของผู้คนที่ต้องหนีข้ามทะเลมา
บางเรื่องกลายเป็นนิทรรศการเดินทางในยุโรป เช่น “Beyond the Sea” ที่จัดแสดงในเนเปิลส์ มิลาน และปารีส
นิทรรศการดังกล่าว พูดถึงผู้ลี้ภัย ผู้อพยพ ที่เจอปัญหาต่างๆ ในประเทศแม่ แน่นอนว่าภาพเหล่านั้น สร้างความสะเทือนใจให้กับผู้ชม โดยไม่ต้องมีเสียงใดๆ
“เราไม่ได้อยากทำให้ผู้ชมร้องไห้ แต่อยากให้เขามองเห็นมนุษย์อีกฝั่งของทะเล” มาริโอ ให้เหตุผลของการทำโครงการนี้
การ์ตูนของ Fumettomania ไม่เพียงสื่อสาร แต่ยังแปลความเป็นมนุษย์ให้คนที่ไม่เคยรู้จักกันได้เข้าใจ
และนั่นคือเหตุผลที่โครงการทั้งหมดของสมาคมนี้ยังยืนอยู่ได้ในยุคดิจิทัล เพราะไม่ว่ารูปแบบจะเปลี่ยนอย่างไร หัวใจของมันคือ “การสื่อสารที่ทำให้คนอยากฟังกันอีกครั้ง”
ห้องสมุด Bam Fumetto และการระดมทุนที่ยั่งยืน
หากคลังข้อมูลดิจิทัลคือสมองที่รวบรวมองค์ความรู้ทั้งหมดไว้ ห้องสมุด Bam Fumetto (Biblioteca-Archivio-Museo del Fumetto) ก็คือหัวใจที่เต้นอยู่ในโลกแห่งความเป็นจริง
Bam Fumetto ไม่ได้เป็นเพียงห้องสมุด แต่เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์แห่งใหม่ในซิซิลี เป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมที่ตั้งเป้าจะเป็นเสาหลักของการฟื้นฟูสังคม เยาวชน และวัฒนธรรมในพื้นที่
“วิวัฒนาการของโครงการนี้มาถึงจุดเปลี่ยนที่สำคัญแล้ว” มาริโอ ให้สัมภาษณ์กับสื่อท้องถิ่นในซิซิลี “หลังจากย้ายคลังการ์ตูนทั้งหมดมายังสถานที่แห่งใหม่ โครงการและสมาคมต้องเผชิญกับความท้าทายใหม่ๆ เราเชื่อมั่นอย่างยิ่งในความสำคัญของการมีพื้นที่แบบนี้ในพื้นที่เมสซีนา”
และการเชื่อมั่นในชุมชนนี้เองที่นำไปสู่การสร้างโมเดลการระดมทุนที่แตกต่างออกไป การระดมทุนครั้งแรกบนแพลตฟอร์ม Produzioni dal basso ในเดือนมกราคม 2023 ประสบความสำเร็จอย่างงดงาม โดยรวบรวมเงินได้รวม 6,475 ยูโร จากผู้สนับสนุน 78 ราย
เงินจำนวนนี้ไม่ใช่แค่ตัวเลข แต่เป็นคะแนนเสียงแห่งความเชื่อมั่นที่ส่งตรงมาจากผู้คน
เงินระดมทุนในครั้งแรกถูกใช้อย่างโปร่งใสเพื่อแปรเปลี่ยนความฝันให้เป็นโครงสร้างพื้นฐานที่ใช้งานได้จริง ซึ่งรวมถึงการซื้อชั้นวางหนังสือที่แข็งแรงทนทาน โต๊ะ เก้าอี้ 20 ตัว รวมถึงการ์ตูนเพิ่มเติม และที่สำคัญกว่านั้นคือการสนับสนุนกิจกรรมที่ไม่มีใครมองเห็น เช่น ค่าใช้จ่ายในการจัดเก็บเอกสารและคลังข้อมูลมานานกว่าหนึ่งปี รวมถึงการพัฒนาเว็บไซต์ และค่าใช้จ่ายในการจัดนิทรรศการ Anthropocene ที่เดินทางไปจัดแสดงในเมืองสำคัญต่างๆ เช่น เครโมนา โบโลญญา และเปรูจา
ความสำเร็จไม่ได้หยุดอยู่แค่นั้น เมื่อความต้องการที่จะยกระดับศูนย์กลางนี้ไปสู่ ‘พิพิธภัณฑ์’ ที่ครบวงจร นำไปสู่การระดมทุนครั้งที่สองในปี 2024 ซึ่งมีจุดมุ่งหมายที่ทะเยอทะยานยิ่งกว่า
เพื่อย้ายไปยังสถานที่ใหม่ที่เป็นศูนย์กลางของเมืองบาร์เชลโลนา ปอซโซ ดี กอตโต ภารกิจในครั้งนี้คือการติดตั้งอุปกรณ์เทคโนโลยีที่จำเป็นต่อการพัฒนาเยาวชนและสนับสนุนการศึกษา
เงินทุนเหล่านี้จะถูกใช้ในการจัดซื้อตู้โลหะนิรภัยสำหรับเก็บการ์ตูนที่ละเอียดอ่อนและหายากจากยุค 1940-1960 รวมถึงการสร้างสถานีไอทีครบวงจรที่มีคอมพิวเตอร์ เครื่องพิมพ์ เครื่องสแกน และที่ขาดไม่ได้คือ กราฟิกแท็บเล็ต สำหรับการจัดเวิร์กช็อปศิลปะ นี่คือการลงทุนในเครื่องมือที่เปลี่ยนจาก ‘การอ่าน’ ไปสู่ ‘การสร้างสรรค์’ อย่างแท้จริง
หัวใจสำคัญของ Bam Fumetto คือคอลเล็กชันหนังสือการ์ตูนและสิ่งพิมพ์หายากมากกว่า 10,000 เล่ม ซึ่งเกิดจากการบริจาคอย่างต่อเนื่องจากเพื่อนและผู้สนับสนุน มาริโอได้บริจาคคอลเล็กชันส่วนตัวของเขาเองกว่า 8,000 เล่ม เป็นการมอบมรดกส่วนตัวให้กับชุมชน ขณะที่สำนักพิมพ์ยักษ์ใหญ่อย่าง Star Comics ก็บริจาคการ์ตูนชุดสมบูรณ์ของ One Piece และ Dragon Ball เพื่อสร้างสะพานเชื่อมระหว่างการ์ตูนคลาสสิกกับความสนใจของคนรุ่นใหม่
ห้องสมุดแห่งนี้ยังทำหน้าที่เป็นอนุสรณ์สถานที่มีชีวิต โดยมีการอุทิศพื้นที่สำคัญให้กับตำนานการ์ตูนอิตาลีผู้ล่วงลับ ห้องหนึ่งถูกตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่ ลุยจิ แบร์นาร์ดี (Luigi Bernardi) ซึ่งเป็นนักเขียน นักวิจารณ์ และผู้ค้นพบพรสวรรค์ที่ทำให้การ์ตูนอิตาลีมีชื่อเสียงในยุโรป
อีกห้องหนึ่งถูกอุทิศให้กับ ลูก้า บอสคี (Luca Boschi) นักเขียนการ์ตูน นักข่าว และเพื่อนสนิทที่เคยเป็นผู้กำกับฝ่ายศิลป์ fanzine ของสมาคมวัฒนธธรมการ์ตูนแห่งนี้ การจัดตั้งห้องเฉพาะสำหรับบุคคลสำคัญเหล่านี้ไม่ใช่แค่การระลึกถึงอดีต แต่เป็นการย้ำเตือนว่ามรดกทางวัฒนธรรมนี้ถูกสร้างขึ้นด้วยความทุ่มเทและความหลงใหลของปัจเจกบุคคล
“เราตั้งเป้าที่จะสร้างพื้นที่ต้อนรับที่ดีขึ้นสำหรับผู้มาเยือน เยาวชน กลุ่มนักเรียน ที่นี่พวกเขาจะสามารถหยุดพักและปรึกษาหารือเกี่ยวกับเอกสาร พบปะผู้เขียน เข้าร่วมเวิร์กช็อปและอื่นๆ อีกมากมาย ในสภาพแวดล้อมที่อบอุ่นซึ่งอุทิศให้กับการพัฒนากิจกรรมทางวัฒนธรรมและการเติบโตส่วนบุคคล” มาริโอ สรุปวิสัยทัศน์ของ Bam Fumetto ไว้อย่างชัดเจน
ห้องสมุดแห่งนี้จึงเป็นจุดบรรจบระหว่างความรู้ ชุมชน และการสร้างสรรค์ ที่อยู่ได้ด้วยความรักที่ไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อยของทุกคน
เทศกาลคือสนามทดลองความฝัน Fumettomania ในโลกของ Comic Festival
ในลานหน้าหอประชุมเล็กๆ แห่งหนึ่ง กลุ่มวัยรุ่นกำลังแบกกล่องกระดาษที่เต็มไปด้วยหนังสือการ์ตูน แผ่นโปสเตอร์ และแท่นวางภาพต้นฉบับ
ภายในไม่กี่ชั่วโมงข้างหน้า พื้นที่เงียบงันตรงนี้จะกลายเป็น “โลกของการ์ตูน” ที่ผู้คนจากทั่วอิตาลีเดินทางมาพบกัน และทั้งหมดนี้เกิดขึ้นภายใต้ชื่อว่า Fumettomania Festival
“เรามีเทศกาลใหญ่ระดับชาติอยู่แล้วอย่าง Lucca Comics หรือ Napoli Comicon แต่ Fumettomania คืออีกแบบ มันไม่ใช่แค่เทศกาลโชว์ผลงาน แต่มันคือสนามทดลองความฝันของคนตัวเล็กๆ” มาริโอ เล่าถึงเทศกาลเล็กๆ ของเขาที่กำลังหาที่ทางของตัวเอง
Fumettomania ไม่ใช่เทศกาลเชิงพาณิชย์แบบ Comic-Con ที่เน้นการขายของที่ระลึกหรือเปิดตัวหนัง แต่เป็น พื้นที่ทดลองทางวัฒนธรรม ที่รวมคนทำงานศิลปะหลากแขนงเข้ามาอยู่ร่วมกัน ทั้งนักวาด นักเขียน นักออกแบบเกม นักดนตรี และนักสังคมศาสตร์
ทุกปี เทศกาลจะเลือก “ธีมกลาง” หนึ่งอย่าง เช่น การ์ตูนกับเมือง การ์ตูนกับความทรงจำ หรือ ฮีโร่ในยุคหลังโควิด แล้วเปิดโอกาสให้ศิลปินตีความอย่างอิสระ
บางปีมีกลุ่มศิลปิน street art มาร่วมเพนต์ผนังตึกทั้งหลัง บางปีเป็นการจัด comic jam ที่ศิลปินผลัดกันวาดช่องต่อช่องบนผืนผ้าใบเดียว
“สิ่งที่ผมรักในเทศกาลนี้คือ ทุกคนได้รับโอกาสพูดด้วยภาษาเดียวกัน ภาษาของภาพ” ฟรานเชสกา ดิอามีโค (Francesca D’Amico) นักวาดการ์ตูนอิสระจากเนเปิลส์
สิ่งหนึ่งที่ทำให้เทศกาลนี้พิเศษคือ ความร่วมมือกับชุมชนท้องถิ่น ร้านกาแฟ ร้านหนังสือ โรงเรียน หรือแม้แต่โบสถ์เก่าที่ไม่ได้ใช้แล้ว กลายเป็นพื้นที่จัดนิทรรศการย่อย ศิลปินบางคนจัดแสดงงานในร้านเบเกอรี่ บางคนใช้ตลาดสดเป็นพื้นที่โชว์ผลงาน street comic
มันทำให้เทศกาลไม่ได้จำกัดอยู่ในศูนย์ประชุม แต่กลายเป็นเทศกาลที่เดินได้ทั่วเมือง
“คนในเมืองเริ่มเห็นว่าการ์ตูนไม่ใช่เรื่องของเด็กอีกต่อไป มันคือศิลปะร่วมสมัยที่พูดถึงเขาเอง” มาริโอเล่า
ในช่วงกลางของเทศกาล มักมีสิ่งที่เรียกว่า “Fumettomania Talks” เป็นเวทีเล็กๆ ที่เปิดให้ศิลปิน นักเขียน ครู หรือแม้แต่เด็กมัธยมขึ้นมาพูดเรื่องการ์ตูนกับชีวิตตนเอง
บางปีหัวข้อคือ “Comics for Change” บางปีคือ “Drawing as Memory”
เสียงจากคนธรรมดาเหล่านี้มักกลายเป็นหัวใจของเทศกาลมากกว่าบทบรรยายของแขกรับเชิญระดับชาติ
“ผมจำได้ว่าเด็กคนหนึ่งขึ้นมาบอกว่า เขาอยากเป็นนักวาด เพราะเวลาวาดการ์ตูน เขาได้เล่าเรื่องที่พูดไม่ได้ออกมา ผมคิดว่านั่นคือคำตอบทั้งหมดของเหตุผลที่เราทำงานนี้”
อาสาสมัครประจำเทศกาลคนหนึ่งเล่าว่า “เด็กบางคนไม่เคยจับหนังสือการ์ตูนเลย จนกระทั่งรถห้องสมุดของเรามาจอดหน้าบ้านพวกเขา”
อีกสิ่งที่น่าสนใจคือ Fumettomania ไม่ได้แยกตัวออกจากโลกการ์ตูนอิตาลี แต่กลับสร้างเครือข่ายกับเทศกาลอื่นๆ เช่น Etna Comics Cremona Comics และ Palermo Comic Convention
พวกเขาแลกเปลี่ยนคิวเรเตอร์ ศิลปิน และทีมอาสาสมัครระหว่างกัน
หลายครั้งงานนิทรรศการที่เปิดตัวใน Fumettomania จะถูกนำไปจัดต่อในเมืองอื่น หรือในทางกลับกัน ศิลปินจากเนเปิลส์ก็ได้นำผลงานมาโชว์ในซิซิลี
กลายเป็นการเชื่อมโยงศิลปะจากเกาะใต้สู่แผ่นดินใหญ่ของอิตาลีอย่างต่อเนื่อง
“สิ่งที่ Mario ทำคือสร้างสะพานระหว่างคนที่มีฝันเดียวกัน ไม่ใช่การแข่งขัน แต่เป็นการร่วมเดินทาง” แอนเดรีย พิอาซซี (Andrea Plazzi) บรรณาธิการและนักเขียนคอลัมน์การ์ตูนอิตาลี
หากเดินเข้าไปในงาน Fumettomania Festival ตอนค่ำ คุณจะเห็นศิลปินนั่งวาดภาพอยู่ใต้ไฟหลอดเล็กๆ เด็กๆ วิ่งถือสมุดที่เต็มไปด้วยลายเซ็นของนักวาดวัยกลางคนที่พวกเขาเพิ่งรู้จักเมื่อเช้า เสียงดนตรีแจ๊ซเบาๆ ดังจากมุมบาร์ และบนเวทีกลางมีการแสดงสดที่ใช้ฉากหลังเป็นภาพการ์ตูนเคลื่อนไหว
ทุกคนที่เคยมาเยือนต่างพูดเหมือนกันว่า Fumettomania มีบางอย่างที่หาไม่ได้จากที่อื่น มันคือความรู้สึกของ การได้อยู่ร่วมกันในความหลงใหลเดียวกัน โดยไม่ต้องแข่งขันกันเลยแม้แต่นิดเดียว
บางครั้งศิลปินชื่อดังอย่าง Milo Manara หรือ Zerocalcare ก็แวะมาร่วมวงเสวนาอย่างไม่เป็นทางการ ไม่มีการประกาศ ไม่มีพิธีการ แค่คนสองรุ่นนั่งคุยกันเรื่องเส้นสายและความฝัน
และเมื่อแสงไฟดับลงในคืนสุดท้าย สิ่งที่เหลืออยู่ไม่ใช่เพียงภาพวาดบนผนัง แต่คือความรู้สึกที่ว่า การ์ตูนยังมีที่ยืนอยู่ในสังคมจริงๆ
Fumettomania Festival จึงเป็นมากกว่าเวทีแสดงผลงานศิลปะ แต่มันคือ สนามทดลองของความฝันที่เกิดขึ้นจริงได้ เป็นที่ที่คนเล็กๆ ได้พิสูจน์ว่าการ์ตูนไม่ใช่เพียงงานอดิเรก แต่คือภาษาที่สามารถสร้างชุมชน เปลี่ยนชีวิต และรักษาความหวังในโลกที่กำลังเปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว
Ecosystem ของคนรักการ์ตูนในยุคดิจิทัล
จะว่าไปแล้ว อุตสาหกรรมการ์ตูนในอิตาลีเคยอยู่ในยุคทองช่วงทศวรรษ 1970–1990 ที่ตัวละครอย่าง Dylan Dog (การ์ตูนสยองขวัญคลาสสิค) หรือ Tex Willer (คาวบอยชาวอิตาเลียน) ครองตลาด แต่เมื่อโลกเข้าสู่ยุคออนไลน์ ทุกอย่างก็ย่อมเปลี่ยนไป
นักวาดรุ่นใหม่ต้องดิ้นรนบนแพลตฟอร์มดิจิทัลที่วัดคุณค่าด้วยยอดวิวมากกว่าความตั้งใจ
ทว่า Fumettomania Factory เลือกเส้นทางที่แตกต่าง
“เราต้องการสร้างระบบที่ศิลปินได้เติบโต ไม่ใช่ถูกเร่งให้กลายเป็นไวรัล” เหตุผลของมาริโอ อาจฟังดูไม่เข้มแข็งเท่าไหร่ ในยุคที่การแข่งขันเกิดขึ้นทุกวินาที แต่กลับกัน ระบบนี้เองที่อาจเชื่อมโยงคนหลายกลุ่มเข้ามาสู่วงโคจรของคนรักการ์ตูน และไม่ได้มีนักวาดชื่อดังอยู่เพียงไม่กี่คน
สมาคมนี้พัฒนาแนวคิด Ecosystem of Comics Culture ระบบนิเวศการ์ตูนที่เชื่อมโยงผู้สร้าง ผู้จัดกิจกรรม ผู้อ่าน โรงเรียน และเมืองเล็กๆ เข้าด้วยกัน
ทุกปีมีอาสาสมัครกว่า 200 คนจากทั่วอิตาลีเข้าร่วมงานเทศกาล Fumettomania ทั้งในฐานะผู้จัดเวิร์กช็อป เจ้าหน้าที่นิทรรศการ หรือผู้ช่วยศิลปิน เด็กมัธยมที่เคยมาชมงานเมื่อสิบปีก่อน บางคนกลับมาเป็นทีมงานในปัจจุบัน
“มันคือวัฏจักรที่งดงาม เราเริ่มจากการเป็นคนดู แล้ววันหนึ่งเราก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งที่เรารัก” อันโตนิโฮ รุสโซ (Antonio Russo) อดีตอาสาสมัคร ปัจจุบันเป็นคิวเรเตอร์ของ Fumettomania Festival
ในโลกออนไลน์ Fumettomania ยังสร้างแพลตฟอร์มใหม่ชื่อ Factory Digital Hub ซึ่งรวบรวมคอนเทนต์จากศิลปินอิสระทั่วประเทศ มีทั้งบทสัมภาษณ์ กระบวนการเบื้องหลังงานวาด และฐานข้อมูลผลงานที่เปิดให้สาธารณชนเข้าชมฟรี
แพลตฟอร์มนี้ทำหน้าที่คล้าย archive และ social network สำหรับศิลปินโดยเฉพาะ
ไม่มีอัลกอริทึม ไม่มียอดไลก์วัดคุณค่า มีเพียงการแลกเปลี่ยนความคิดและแรงบันดาลใจ
“มันเหมือนกลับไปสมัย fanzine แต่เป็นในโลกออนไลน์ ทุกคนยังเขียนด้วยมือ เพียงแต่ส่งกันด้วยหัวใจ” ทีมคอนเทนต์ของ Fumettomania Factory
นอกจากนั้น สมาคมยังร่วมมือกับมหาวิทยาลัยหลายแห่ง เช่น University of Messina และ Accademia di Belle Arti di Catania ในการจัดหลักสูตรอบรมระยะสั้นด้าน “Comics & Visual Storytelling” เพื่อฝึกให้นักศึกษารู้จักทั้งศาสตร์และศิลป์ของการเล่าเรื่องด้วยภาพ
บางหลักสูตรเปิดโอกาสให้นักศึกษาฝึกงานจริงในเทศกาล หรือร่วมทำโปรเจกต์กับศิลปินต่างประเทศ
สิ่งนี้ทำให้ Fumettomania กลายเป็นเหมือนสะพานเชื่อมระหว่างโลกวิชาการและโลกศิลปะร่วมสมัย
“เราพบว่าการ์ตูนสามารถเป็นเครื่องมือเรียนรู้ได้ทุกศาสตร์ ตั้งแต่วรรณกรรม ประวัติศาสตร์ ไปจนถึงจิตวิทยา”ศาสตราจารย์ ลูก้า คอนทอร์โน (Prof. Lucia Contorno) จากมหาวิทยาลัยเมสซีนา ให้สัมภาษณ์หลังเป็นผู้ร่วมจัดงานกับ Fumettomania Festival
ที่น่าสนใจคือ Fumettomania ไม่ได้จำกัดตัวเองอยู่แค่โลกออฟไลน์หรือดิจิทัล แต่ใช้ทั้งสองด้านมาสร้างสมดุล เช่น การจัด “Hybrid Festival” ที่ให้ศิลปินวาดการ์ตูนสดผ่านไลฟ์สตรีมพร้อมกับนิทรรศการจริงในเมืองซิซิลี
ในโลกที่ความสัมพันธ์ถูกลดทอนเหลือเพียงคอมเมนต์ใต้โพสต์ Fumettomania เลือกจะทำให้ “ความสัมพันธ์กลับมามีตัวตน” อีกครั้ง ผ่านกิจกรรมศิลปะที่ทุกคนได้เจอกันจริง ได้วาด ได้หัวเราะ ได้เงียบไปพร้อมกัน
และนี่คือแก่นของคำว่า Factory โรงงานที่ไม่ผลิตสินค้า แต่ผลิตความสัมพันธ์ทางศิลปะ ระหว่างผู้คน
มาริโอพูดถึง ‘ระบบ’ เอาไว้ ซึ่งภาพในท้ายที่สุดค่อนข้างชัดเจนว่าเขาไม่ได้ต้องการสร้างแค่การ์ตูน แต่สร้างวัฒนธรรมของการร่วมมือ
ระบบนิเวศที่พวกเขาสร้างขึ้นจึงไม่ได้พยุงเพียงองค์กรเล็กๆ ในซิซิลี แต่พยุงความเชื่อที่ว่า ‘การ์ตูนคือเครื่องมือของประชาธิปไตยทางวัฒนธรรม’ ใครก็สามารถวาด เล่า และมีส่วนร่วมในเรื่องราวของสังคมได้
วิสัยทัศน์ในอนาคตของ Fumettomania Factory
เมื่อมองย้อนกลับไปที่การเดินทางอันยาวนานของ Fumettomania Factory เราจะเห็นภาพที่ชัดเจนขององค์กรที่ไม่แสวงหาผลกำไรที่เติบโตได้อย่างมั่นคงด้วยพลังแห่งความรักและความมุ่งมั่น
การผสมผสานกันระหว่างวิสัยทัศน์ที่กว้างไกล ความยืดหยุ่นในการปรับตัว และความเชื่อที่แน่วแน่ในพลังของการ์ตูนในฐานะเครื่องมือทางวัฒนธรรม
วิสัยทัศน์ขององค์กรยังคงมุ่งมั่นที่จะพัฒนาห้องสมุด Bam Fumetto ให้เป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมที่สามารถรองรับกิจกรรมต่างๆ ได้อย่างเต็มที่ และการริเริ่มโครงการเพื่อสังคมอย่างไม่หยุดยั้งตอกย้ำถึงการวางรากฐานอันมั่นคงขององค์กรในฐานะศูนย์กลางทางวัฒนธรรม
หลายครั้งเราจึงสังเกตได้ว่าองค์กรนี้ไม่ได้ทำตัวสไตล์ “การ์ตูน” แต่อย่างใด กลับกัน พวกเขามีแต่พลังความมุ่งมั่นจริงจังที่จะรักษาภาษาภาพเอาไว้
นี่เป็นบทเรียนที่มีค่าสำหรับทุกคนที่เชื่อในพลังของงานวัฒนธรรมและงานศิลปะ แสดงให้เห็นว่าการสร้างมรดกที่ยั่งยืนนั้น ไม่ได้ขึ้นอยู่กับขนาดขององค์กรหรือเงินทุน แต่ขึ้นอยู่กับความหลงใหลและภารกิจที่ชัดเจนที่จะส่งต่อคุณค่าให้กับผู้คนและสังคม
ช่วงพลบค่ำของทุกวันในเมสซีนา ยังคงความอบอุ่นจากแสงแดดทะเลใต้ เด็กกลุ่มหนึ่งเดินถือสมุดสเก็ตช์ออกจากห้องเวิร์กช็อปของ Fumettomania เสียงหัวเราะของพวกเขาดังก้องในตรอกเล็กๆ เหมือนบทเพลงของเมือง
ที่ผนังด้านหนึ่งของห้องมีกระดาษเขียนข้อความไว้ว่า “ทุกเส้นที่วาด คือเรื่องราวที่คุณถ่ายทอดออกมาด้วยหัวใจ”
35 ปีผ่านไปจากวันที่ชายหนุ่มคนหนึ่งพิมพ์ fanzine ด้วยมือ วันนี้ Fumettomania Factory กลายเป็นสัญลักษณ์ของความเชื่อ
ความเชื่อว่าศิลปะไม่จำเป็นต้องใหญ่ แต่ต้องจริง ความเชื่อว่าการ์ตูนไม่ใช่ของเล่นเด็ก แต่คือเครื่องมือของความเข้าใจ และความเชื่อว่าความรักในสิ่งเล็กๆ สามารถรักษาวัฒนธรรมทั้งระบบไว้ได้
ในโลกที่ภาพเลื่อนผ่านหน้าจอทุกวินาที
Fumettomania คือภาพหนึ่งที่ยังคงอยู่กับเรา ไม่ใช่เพราะมันนิ่ง แต่เพราะมันยังมีชีวิต เหมือนที่มาริโอ ผู้ก่อตั้ง พยายามบอกกับทุกคนว่า
“สิ่งที่เราทำอาจไม่เปลี่ยนโลก แต่เราเชื่อว่ามันช่วยให้ใครบางคนอยากวาดต่ออีกหนึ่งหน้า และนั่นก็เพียงพอแล้ว”
ที่มา
เว็บไซต์ Fumettomania Factory (Online)
เว็บไซต์ Down The Tubes (Online)
เว็บไซต์ Biblioteca Salaborsa (Online)
เว็บไซต์ Ora Web (Online)
เว็บไซต์ Flash Giovani (Online)
เว็บไซต์ Edward Burtynsky (Online)
เว็บไซต์ Instagram Fumettoapps (Online)
เว็บไซต์ Mary Talbot (Online)
เว็บไซต์ Radio Milazzo (Online)
เว็บไซต์ Sergio Bonelli (Online)
เว็บไซต์ Fortune Italia (Online)
เว็บไซต์ Fumetto Logica (Online)
Cover Photo: Fumettomania Factory
