ในระยะเวลาทำงานกว่า 20 ปี เบียร์-อนุรักษ์ กิจไพบูลทวี แปลหนังสือมาแล้วมากกว่าหนึ่งร้อยเล่ม ส่งหนังสือแปลขึ้นชั้น Best Seller ไม่ต่ำกว่า 10 เล่ม
เขามีผลงานการแปลเป็นที่จดจำมาแล้วมากมาย ไม่ว่าจะเป็นสายวรรณกรรมและนวนิยาย อย่าง รหัสลับหลังคาโลก นวนิยายออนไลน์อันดับหนึ่งของจีน ซึ่งเขียนโดย เหอหม่า, นวนิยายแนวผจญภัยสุดสนุก อย่าง บันทึกจอมโจรแห่งสุสาน เขียนโดย หนานไพ่ซานชู ตลอดจนหนังสือสร้างชื่อที่เบียร์แปลให้กับสำนักพิมพ์อมรินทร์ อย่าง เพราะทําจึงสําเร็จ (From Messenger to Manager) เขียนโดย สแตนลีย์ เหยียน (Stanley Yan) ซึ่งมียอดการพิมพ์ซ้ำหลายครั้ง ตลอดจนผลงานเล่มล่าสุดที่เขาใช้เวลากว่าสี่ปีในการแปล อย่าง Jack Ma อาลีบาบาเขย่าโลก ก็เป็นอีกหนึ่งเล่มที่คนให้ความสนใจ
นอกจากนี้ เขายังเป็นเจ้าของสำนักพิมพ์ แมงมุมบุ๊ก และ แมงมุมคิดส์ ที่หยิบจับหนังสือสำหรับผู้ใหญ่และเด็กที่มีเนื้อหาคุณภาพดีจากต่างประเทศมาแปลให้นักอ่านชาวไทยได้อ่านกัน และนี่ก็เป็นเพียงเศษเสี้ยวของการทำงานตลอดหลายสิบปีของเขาเท่านั้น
จึงไม่แปลกใจเลย หากเขาจะได้รับขนานนามว่าเป็นราชานักแปลนวนิยายจีนร่วมสมัย
หากดอกไม้มีวันเบ่งบานอวดความงามฉันใด ก็ย่อมมีวันที่แห้งเหี่ยวโรยราเช่นกัน ในยุคที่ ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI เข้ามามีบทบาทในชีวิตของผู้คนเช่นนี้ ผู้คนต่างตั้งคำถามว่า ปัญญาประดิษฐ์จะเข้ามาแทนที่มนุษย์จริงไหม? เหล่านักแปลเองก็เป็นอีกหนึ่งวงการที่ต้องเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงอย่างหนักหน่วง แน่นอนว่า เบียร์เองก็เป็นหนึ่งในนั้น
บทสนทนาครั้งนี้ จึงเปรียบเสมือนบทบันทึกของนักแปลรุ่นใหญ่ ในวันที่หน้ากระดาษค่อยๆ ปลิวหายไปตามพายุเทคโนโลยี เขามีวิธีการปรับตัวอย่างไร จึงจะประคับประคองและรักษาดอกไม้ในหัวใจของเขาไว้ได้

ก่อนจะเป็นที่รู้จักในฐานะนักแปลเบอร์ต้นๆ ของประเทศ คุณเก็บเกี่ยวประสบการณ์แบบไหนมาบ้าง ?
สมัยเด็กประมาณเก้าขวบ จำได้ว่าจะมีคนมาเลเซียมาที่บ้านเดือนละสองสามครั้ง ด้วยความเป็นเด็ก เราเรียนรู้ไวก็ค่อยๆ ได้ภาษาจากเขา จากนั้นไม่นานก็ถูกส่งไปอยู่โรงเจที่ประเทศมาเลเซีย เราจึงออกจากระบบการศึกษาไทยตั้งแต่ตอนนั้น อยู่สองสามปี เรียนรู้ภาษาและศาสนา จนอายุสิบสอง ทางโรงเจก็ขยายสาขาส่งเรากลับมาอยู่ที่ประเทศไทย
ภาษาในทางศาสนา มันทั้งเยอะทั้งยาก มีการตีความเชิงลึก มีใช้กลอน ทำให้เราได้สกิลเหล่านั้นกลับมา จนมีโอกาสได้ทำงานเป็นล่ามแปลจีนให้กับโรงเจตั้งแต่อายุสิบห้า จนถึงจุดหนึ่ง เราเริ่มรู้สึกว่า สิ่งที่เราเรียนไม่เหมือนกับคนอื่น ภาษาที่เราใช้มันเป็นภาษาเฉพาะกลุ่ม สื่อสารได้ไม่มีปัญหา แต่วิธีการใช้ภาษาแบบทั่วไป เขาใช้กันยังไงล่ะ เราก็ไปเข้าอบรมครู ก่อนจะไปสอบวัดระดับ HSK เพื่อเป็นครูสอนภาษาจีน จนอายุเกือบยี่สิบ ผมถึงหยุดทำกิจกรรมกับฝั่งโรงเจและเอาทักษะภาษาจีนมาทำงานต่อ
แล้วคุณก้าวมาสู่การเป็นนักแปลได้อย่างไร ?
ด้วยความที่เราทำงานล่ามและแปลหนังสือให้โรงเจมาตลอด มันจึงเป็นเหมือนวิชาชีพที่ติดตัวเรามา ขณะเดียวกัน เราก็มีความชอบในหนังสือหลายๆ เล่มและอยากแบ่งปันให้กับคนอื่น จำได้ว่า เราชอบหนังสือเรื่อง เกิดมาซน ของ โหวเหวินหย่ง นักเขียนชาวไต้หวันมาก เราก็หยิบมาแปลลงเว็บบอร์ด ด้วยความที่สมัยนั้น เรายังไม่มีความรู้เรื่องลิขสิทธิ์มากนัก พอลงแล้วคนอ่านสนุก ก็มีคนยุให้ส่งสำนักพิมพ์ พี่ที่รู้จักก็พาไปส่งต้นฉบับ ยังจำภาพวันที่เขาโทรมาบอกว่าผ่านได้อยู่เลย
ยุคนั้น หนังสือแปลจีนแนวกำลังภายใน ถือเป็นอันดับหนึ่งที่ไม่มีใครโค่นได้ การแปลงานรูปแบบอื่นๆ จึงเป็นสิ่งแปลกใหม่ ทางสำนักพิมพ์คงขายไม่หมดหรอก แต่สำหรับเรา มันเป็นเหมือนกับการเปิดศักราชใหม่ของงานจีน จากนั้นเราก็พาเพื่อนๆ นักแปลเข้าแวดวงการแปลเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ตัวเราก็ได้ออกนิยายต่อเนื่องกับทางสำนักพิมพ์

บทบาทนักแปลในแบบฉบับของ อนุรักษ์ กิจไพบูลทวี เป็นอย่างไร ?
หลายคนอาจไม่ทราบว่า นักแปลแบบเราเองก็มีส่วนในการคัดเลือกต้นฉบับเหมือนกัน เพราะก่อนจะเป็นนักแปล เราเป็นนักอ่านมาก่อน บางครั้งเราก็เลือกหนังสือที่เราอ่านแล้วประทับใจส่งให้สำนักพิมพ์พิจารณา บางครั้งเราก็ค้นหาหนังสือดีๆ จากกลุ่มเบสต์เซลเลอร์ในต่างประเทศ เวลาส่งไปก็ผ่านบ้างไม่ผ่านบ้าง ถ้าผ่านเราก็จะได้งานแปลเล่มนั้นไปด้วย เพราะเราเป็นคนเสนอเอง จนยุคหลังๆ ก็มีเอเจนซีเข้ามาเสนองานแปลใหม่ๆ มากขึ้น อาจจะเพราะเราเข้ามาในวงการนี้ก่อน ถ้าเป็นไปได้ เราก็มักจะเลือกเล่มที่เราชอบและอยากทำจริงๆ
พูดแล้วก็นึกถึง เพราะทําจึงสําเร็จ จริงๆ ผมไม่ค่อยถนัดหนังสือชีวประวัติหรือฮาวทูเท่าไหร่ เล่มนี้ผมไปเจอจากห้องสมุดของสํานักพิมพ์แห่งหนึ่ง เรียกว่าผมไปเจอจากกองหนังสือที่ถูกคัดว่าไม่ผ่านก็ได้ จำได้ว่าวันนั้นผมไปรอทำธุระบางอย่าง ก็เลยแวะไปห้องสมุดและบังเอิญเจอหนังสือเล่มนั้น อ่านแล้วสนุกมาก ก็เลยนำไปเสนอทางสำนักพิมพ์อมรินทร์จนผ่าน และกลายเป็นหนังสือขายดีที่ตีพิมพ์ซ้ำหลายครั้งจนถึงทุกวันนี้
หนังสือที่คุณชอบเป็นแบบไหน ?
มันเป็นหนังสือที่ทํางานกับเรานั่นละครับ หนังสือที่เราแปลทุกเล่ม ถ้าหยิบแต่ละปกมาดู มันมีเหตุผลในการรับแปลทุกเล่ม ยุคแรกๆ เราอาจจะเริ่มจากการถามตัวเองก่อนว่า เราชอบหนังสือเล่มนี้ไหม มันเปลี่ยนมุมมองเราไหม ทำให้เรามองเห็นโลกที่กว้างขึ้นหรือเปล่า ถ้ามันทำให้เราโตขึ้นหรือสว่างขึ้น เราก็อยากแบ่งปันสิ่งนี้ให้กับผู้อ่าน
ผมมักจะยึดหลักเดียวกับสไปเดอร์แมนที่ว่า พลังที่ยิ่งใหญ่มาพร้อมกับความรับผิดชอบอันใหญ่ยิ่ง งานเราไม่ได้ยิ่งใหญ่หรอก แต่เราอยากให้คนไทยที่ไม่รู้ภาษาจีนได้อ่านสิ่งนี้ เพราะการแปลหนังสือหนึ่งเล่ม ผมอาจจะต้องใช้เวลาสามถึงสี่ปีในการทำงาน เราจะต้องอยู่กับมันจนกว่าจะถึงวันที่เล่มสุดท้ายจบครับ ไม่ใช่แค่เนื้อหาในหน้ากระดาษ ความคิดเห็นของผู้อ่าน บทบาทของตัวละคร สิ่งเล็กๆ น้อยๆ มันกลายเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวันของเราในช่วงนั้น มองอะไรไปก็จะเห็นมันอยู่เสมอ เพราะเราอินกับมันมากๆ
อย่างภรรยาผม (ก้อย-พัณณ์ชิตา ธนวีร์กิตติโชติ) จะสะท้อนให้ฟังบ่อยๆ ถ้าผมแปลหนังสือแนวจอมยุทธ์ บุคลิกเราก็จะเปลี่ยน ถ้าเราแปลนิยายที่ติดกวนๆ บุคลิกเราก็จะกลายเป็นคนกวนๆ อิทธิพลของนิยายเคยส่งผลให้เราเป็นโรคกลัวที่แคบด้วย เพราะตอนที่แปลรหัสลับหลังคาโลก จำได้ว่ามีฉากหนึ่งที่พูดเรื่องการผจญภัยและต้องผ่านช่องแคบในความมืด เราไม่เคยรู้ตัวจนกระทั่งติดลิฟต์ มันทำให้เรามีอาการหน้ามืดเหมือนจะเป็นแพนิกเลย ดังนั้น ถ้าจะเลือกหนังสือมาแปลสักเล่ม ผมจะเลือกเรื่องที่คิดว่าน่าจะให้อะไรกับคนอ่านเหมือนที่เราได้รับ เวลาเราเห็นคนอ่านชอบ เราก็มีความสุข แต่ถ้าเสียงตอบรับไม่ค่อยดี ในฐานะนักแปลเราก็ห่อเหี่ยวและหมดไฟเหมือนกัน
ในฐานะนักแปลมีเรื่องอะไรที่คุณมักคำนึงถึงในการทำงานบ้างไหม ?
สิ่งที่เราให้ความสำคัญมันก็เปลี่ยนไปตามช่วงวัยนะครับ มีหนึ่งเรื่องที่ผมไม่เคยบอกใคร คิดว่าบรรณาธิการก็น่าจะยังไม่รู้ ตอนที่แปล รหัสลับหลังคาโลก ด้วยพื้นเพเราเติบโตมากับศาสนา ชุดความเชื่อแบบหนึ่ง เราก็จะมีขีดศีลธรรมที่ยึดถือไว้เหมือนกัน แล้วมันจะมีฉากที่ตัวร้ายปฏิเสธการมีอยู่ของพ่อแม่ เขาคิดว่าพ่อแม่ก็แค่ให้กำเนิดเรามา เราเข้าใจนะว่านักเขียนต้องการสะท้อนความคิดของตัวละคร แต่วันนั้นเราเลือกที่จะตัดประโยคนี้ออกไป หรือฉากที่พ่อสูบบุหรี่ในเรื่อง เกิดมาซน เราก็เลือกที่จะไม่พูดถึงสิ่งนี้ หรือฉากวาบหวิวในเรื่อง บาปสีขาว ของ โหวเหวินหย่ง เราก็เลือกจะตัดช่วงนั้นออกไป
ผมไม่แนะนำให้ใครทำนะครับ ในฐานะนักแปลเราควรจะเคารพต้นฉบับให้มากที่สุด ถ้ามีเรื่องควรระวังอะไรในเล่ม เราก็ต้องสื่อสารและทำงานร่วมกับบรรณาธิการครับ อาจจะเพราะตอนนั้นเราเองก็ยังเด็ก และไม่เคยมีใครมาสอนเรา แต่ก็อยากเล่าให้ฟังว่า ครั้งหนึ่งมันเคยเกิดขึ้นในชีวิตการทํางานของเราเหมือนกัน

คุณมองเห็นการเติบโตของหนังสือภาษาจีนอย่างไรบ้าง ?
งานแปลช่วงแรกของผมจะเลือกมาจากทางประเทศไต้หวันเป็นส่วนใหญ่ เพราะในประเทศจีนยังอยู่ในช่วงของการบ่มเพาะ งานจีนที่ออกมาจากจีนในยุคนั้น มีแต่หนังสือการเมือง เศรษฐกิจ propaganda จนสิบปีให้หลัง วรรณกรรมจีนบูมขึ้นมาจากสิ่งที่เรียกว่า วรรณกรรมออนไลน์ หรือเว็บโนเวลครับ เป็นการเขียนให้คนอ่านแบบรายตอน
ส่วนตัวรู้สึกว่า งานเขียนของไต้หวันจะไม่ได้หวือหวามาก ค่อนข้างเรียบง่าย กินใจ อาจจะเพราะเขาย้ายถิ่นฐานและมาสร้างวัฒนธรรมใหม่ วิถีชีวิตแบบใหม่ๆ มีการรับเอาวัฒนธรรมญี่ปุ่นเข้ามาด้วย ต่างกับงานจีนที่มีความหลากหลาย อาจจะเพราะเขาผ่านมาหลายยุคสมัย ทั้งความรุ่งเรือง ยุคทรุดตัวจากการปฏิวัติอุตสาหกรรม ถูกลบล้างอัตลักษณ์ ถูกแบน ถูกกดขี่ พอเขาพบที่ทางของตัวเอง หลังจากนั้นก็ฉุดไม่อยู่เลย ยอดคลิกอ่านสิบล้าน ร้อยล้านครั้งก็เกิดขึ้นจากตรงนี้ นักเขียนสามารถแจ้งเกิดได้ แต่บางคนก็ถูกคุมกำเนิดเหมือนกัน สิ่งที่เกิดขึ้นคือ แวดวงงานเขียนในประเทศจีนมีพล็อตมหาศาล แบบที่ไม่ค่อยมีใครเหมือนใคร และมาในรูปแบบนิยายที่ยาวมาก อย่างผมแปลเรื่อง รหัสลับหลังคาโลก (The Tibet Code) ชุดหนึ่งก็ประมาณสิบเล่ม หรืออย่าง บันทึกจอมโจรแห่งสุสาน เป็นนิยายที่มีความยาวหนึ่งล้านตัวอักษรจีน แต่เล่มที่ผมใช้เวลาเยอะที่สุด ยาวที่สุด และเป็นโปรเจกต์ใหญ่ที่สุดในชีวิต คือ เทพยุทธ์เซียน Glory แปลจบ 26 เล่ม ด้วยความยาว 5,500,000 ตัวอักษรจีนครับ
ส่วนช่วงนี้ถือเป็นช่วงขาลงของงานแปลวรรณกรรมจีน ถ้าไม่นับสาย LGBTQIA+ ขนาดที่ว่า สำนักพิมพ์เองก็เจ็บตัวเหมือนกัน ตอนแรกเราก็ไม่ทันรู้ งานมันค่อยๆ ลดลงโดยที่เราไม่รู้ตัว เพราะหนังสือเริ่มออกน้อยลง เมื่อก่อนคำว่า จีนครองตลาด คือครองแบบไม่มีใครเลย แต่ตอนนี้ ทางญี่ปุ่นกับเกาหลีก็เริ่มนิยมรวมเรื่องสั้นด้วย แต่ก็ไม่เปรี้ยงปร้างเหมือนสมัยก่อนนะ ตอนนี้ทุกคนเหมือนประคับประคองให้พออยู่ได้ ผมในฐานะนักแปลเองก็ต้องตั้งตัวใหม่ ให้ความรู้สึกเหมือนคนตกงานอยู่เหมือนกัน แต่ส่วนในฐานะของสํานักพิมพ์อะ เราก็หันมาทําพวกกลุ่มหนังสือเด็กมาสักพักใหญ่แล้วครับ
ช่วยเล่าถึงสำนักพิมพ์แมงมุมบุ๊ก (Mangmoom Book) ให้ฟังได้ไหม ?
มันเริ่มจากเราเป็นนักแปล พอมีหนังสือหรือนักเขียนที่ชอบ แล้วเห็นว่ามันน่าจะไปต่อได้มากกว่านี้ พอมีโอกาส เราก็หาญกล้าเอาเล่มที่เรารักกลับมาทำใหม่ คือ นิยายของ โหวเหวินหย่ง ชื่อว่า ลวง (Souls Embracing) ประกอบกับช่วงที่เราแปลหนังสือ Jack Ma อาลีบาบาเขย่าโลก เราอ่านเจอว่า ธุรกิจจะอยู่รอดด้วยระบบแพลตฟอร์มหรือ ระบบนิเวศทางธุรกิจ เราเองก็อยากจะให้เกิดสิ่งเหล่านั้นในแวดวงหนังสือ เช่น คนนี้สร้างพื้นที่หมุนเวียนจัดงานนะ ฝ่ายขายก็ขายไป ฝ่ายสร้างก็สร้างไป มันเป็นการเกื้อกูลกัน มันเหมือนการถักใยแมงมุมครับ จึงเป็นที่มาของชื่อสำนักพิมพ์ด้วย
ต่อมาก็มี แมงมุมคิดส์ เป็นหนังสือเด็ก ซึ่งเป็นความชอบส่วนตัวของก้อย อย่างเล่มที่ใครหลายคนน่าจะรู้จัก ก็จะเป็นเล่มที่ชื่อ ผีเสื้อของตั๋วตั่ว ของ ซิ่งเจียฮุ่ย ซึ่งเราเจอจากเพจของรัฐมนตรีกระทรวงวัฒนธรรมไต้หวันว่า หนังสือเล่มนี้ได้รางวัล Golden Tripod Special Contribution Award พอได้อ่านคำนำของนักเขียน ก็พบว่ามีหลายอย่างที่ตรงกับใจเรา แล้วก็คิดว่า ในประเทศไทยยังไม่ค่อยมีหนังสือแนวนี้เท่าไหร่ เลยเป็นที่มาของการนำหนังสือเล่มนี้มาแปลครับ


การเข้ามาของเทคโนโลยีส่งผลให้บทบาทนักแปลเปลี่ยนไปตามยุคสมัยอย่างไรบ้าง ในมุมมองของคุณ ?
ปัจจุบันเราพูดกันถึงเรื่อง AI ตัวผมเองก็มีความสนใจในสิ่งนี้ เพราะผมเติบโตมากับยุคของ กูเกิล (Google) ซึ่งต่างจากนักแปลยุคก่อนผมที่เปิดสารานุกรมและพจนานุกรมในการแปลจริงจัง อย่างตัวผมเองอาจจะมีไว้โชว์ สุดท้ายแล้วเราก็ค้นกูเกิลเอา
ถ้าเปรียบภาษาจีนเป็นธรณีประตู สมัยก่อนมันคงจะดูสูงจนคนคิดว่าก้าวเข้ามาในแวดวงนี้ได้ยาก เพราะคุณต้องมีต้นทุนความรู้ทางภาษา แต่อินเทอร์เน็ตทำให้เพดานมันเตี้ยลง คุณอาจจะไม่ต้องมีประสบการณ์เยอะ ไม่ต้องมีความรู้มาก แต่ถ้าคุณใช้เครื่องมือเป็น คุณก็สามารถทำงานแปลได้ เพียงแค่คุณหยิบจับความหมายมาเชื่อมโยงและร้อยเรื่องเข้าด้วยกันได้
แต่ปัจจุบัน เทคโนโลยีทำให้คนต้องการเสพความเร็วมากขึ้น งานประณีตหรืองานคราฟต์อาจจะไม่ใช่คำตอบที่ดีที่สุดแล้ว การมาของระบบแปลภาษา (Machine Translation) มันสั่นคลอนวิชาชีพของเราเหมือนกันนะ เพราะทุกคนสามารถแปลข้ามภาษาได้ หรือ แปลให้ทุกภาษากลายเป็นภาษาอังกฤษได้ นักแปลไม่จำเป็นต้องแปลจากภาษาต้นฉบับ แค่แปลจากหนังสือภาษาอังกฤษก็ได้ ซึ่งคนอ่านหลายๆ คนก็โอเคกับสิ่งนี้ เขายอมจ่ายเงินให้กับหนังสือที่แปลแบบนี้ เขาอาจจะไม่ต้องการอารมณ์หรืออรรถรสที่ได้จากการแปลต้นฉบับอีกแล้ว นักแปลที่เป็นสายงานคราฟต์ก็จะรู้สึกถูกสั่นคลอน
มันเป็นธรรมดานะครับ จริงๆ ผมมองว่า การมาของ AI มันมาเพื่อสร้างความยิ่งใหญ่มากกว่านั้น มันอาจจะช่วยแก้ปัญหาที่มนุษย์ยังหาคำตอบไม่ได้ในอนาคต อย่าง การค้นพบสิ่งใหม่ๆ การใช้เพื่อช่วยเหลือในด้านการแพทย์ หรือ วิทยาศาสตร์ แต่แน่นอนว่า กว่าจะไปจุดที่ยิ่งใหญ่ขนาดนั้น สิ่งแรกที่มันต้องเรียนรู้ คือ ภาษา เหมือนกับมนุษย์ที่กว่าเราจะเติบโตไปทำอะไรต่างๆ ภาษาก็เป็นรากฐานของเราเช่นเดียวกัน
ส่วนตัวผมพยายามจะหาทางอยู่ร่วมกับมันนะ ถ้าเราใช้มันเป็น เราจะทำงานได้ไวขึ้น เพราะสิ่งที่ AI ยังทำได้ไม่ดีเท่ามนุษย์ คือ การแปลวรรณกรรม ผมเคยถาม AI มันก็ยอมรับว่า วรรณกรรมเป็นสิ่งที่มันยังแปลไม่ดี เพราะมันเป็นศิลปะ มันเป็นศาสตร์และศิลป์ AI อาจจะทำได้ดีในเรื่องของศาสตร์ แต่ศิลป์เป็นสิ่งที่มันทำไม่ได้ แต่ก็ไม่ได้แนะนำให้ใครทำสิ่งนี้เป็นอาชีพนะครับ อย่างที่บอกว่า ตลาดของงานแปลมันก็ลดลงเยอะ นักแปลขยับขยายไปทำอย่างอื่นก็มาก แต่มันก็คงมีที่ทางของมัน เราในฐานะนักแปลก็ต้องคอยอัปเดตเทคโนโลยีใหม่ๆ เราจะใช้สื่อจากโลกเก่าในการทำงานตลอดไปไม่ได้
เหมือนยุคหนึ่งที่มีคนบอกว่า เว็บไซต์วิกิพีเดีย เชื่อถือไม่ได้ แต่ทำยังไงดีล่ะ ก่อนหน้านี้กูเชื่อมันมาตลอดเลยนะเว่ย! (หัวเราะ)



